Heel beschaafd allemaal: de mensen zijn goed, ze hebben alleen een slechte jeugd gehad

Vrij zicht

Slecht volk, daarover moeten we het hebben. Minister Koenders (Buitenlandse Zaken) zei dinsdag dat we het kwaad in de wereld niet moeten onderschatten. Hij verdedigde de buitenlandbegroting in de Tweede Kamer, waar het uiteraard op Islamitische Staat kwam. Voeg daarbij dat de nieuwe lichting halsafsnijders van vorige week uit België, Frankrijk, Engeland en Denemarken bleek te komen. Wij hadden al onze bebaarde Almeerder en zodoende zei menig woordvoerder in de Kamer weinig origineel dat buitenland steeds meer binnenland wordt. Wat we met IS aan moeten, is in wezen dezelfde vraag als wat er moet gebeuren met de polderjihadi's.

Waarom sluiten jongeren zich aan bij de halsafsnijders in Syrië? Daarover voerden ex-GroenLinks-voorvrouw Femke Halsema en Trouw-columniste Elma Drayer onlangs een vinnig debatje. Waarom haten ze ons zo, vroeg Halsema zich af in De Correspondent. Ze vond dat we de beweegredenen moeten kennen, om effectief tegen de jihadisten te kunnen optreden. We moeten juist ophouden de oorzaken van het kwaad te zoeken, schreef Drayer. Als mensen au schreeuwen, denken we dat ze daar wel een reden voor zullen hebben. Maar het idee dat overal een redelijke verklaring voor is, zit in je fatsoenlijke GroenLinkse zelf. Het kwaad begrijpen is het al half goedpraten.

Ik kan me die reactie goed voorstellen. In het verleden heb ik me verbaasd over Dick Berlijn, toen nog Nederlands hoogste militair. Die had het in het Nederengels van onze generaals over de root causes van het conflict in Afghanistan. De grondoorzaak van de haat tegen het Westen was in zijn ogen niet een naargeestige, radicaal-conservatieve islam, maar armoede. En wij moesten er veertig jaar blijven om de armoede op te heffen. Zijn even zachtaardige opvolger Van Uhm zei dat de jihadi's ideeën en idealen hebben, net als wij. Het zijn alleen de verkeerde idealen.

Heel beschaafd allemaal: de mensen zijn goed, ze hebben alleen een slechte jeugd gehad. Vorige week verscheen een rapport van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) van Joris Voorhoeve. Dat ging over de vraag hoe Nederland zich moet opstellen tegenover de Arabische wereld. Weer kwamen er ideeën en idealen voorbij en ook waren er weer 'grondoorzaken', zij het dit keer niet in het Engels. Werkloosheid onder jongeren, ontbreken van voorzieningen, gebrek aan sociale grondrechten, politieke marginalisering. Dat zijn volgens de AIV 'push-factoren' om te gaan vechten in Syrië. Maar waarom zeggen de jongens en meisjes die vertrekken dat dan niet gewoon? Ik zal me vergissen, maar ik dacht tot nu toe dat ze hun baard laten staan vanwege de islam en niet uit protest tegen werkloosheid of slechte voorzieningen.

We moeten trouwens van de Adviesraad gaan praten met gewelddadige groeperingen, 'al zal dit in eerste instantie op onbegrip stuiten'. Dit lijkt verdacht veel op de neochristelijke andere wang van Joris Voorhoeve, maar het zou ook de soepele ruggegraat van een handelsnatie kunnen zijn. Natuurlijk moeten wij ons afvragen waarom ze ons haten, daarin heeft Femke Halsema gelijk. Maar misschien moeten we voor het antwoord eerst naar onszelf kijken, daar volg ik Elma Drayer.

Het idee dat er een verklaring moet zijn voor de motieven van halsafsnijders en hun vrienden, veronderstelt dat onze toestand de normaaltoestand is. Iedereen wil democratie en rechtsstaat. Wie dat niet wil, is een afwijkeling die voor behandeling in aanmerking komt. Zowel in dat AIV-rapport als in de toelichting van de begroting van Buitenlandse Zaken kun je lezen dat ze van Maghreb tot Maidan democratie willen. Dat zou de les van de val van de Muur zijn. Ik zou zeggen dat de aanslagen van 9/11 leren dat dit een misvatting is. Heel veel mensen staan allerminst te springen om de open samenleving. De Arabische Lente heeft ons in de war gebracht. De grote democratische mythe is dat na het verslaan van de tiran vanzelf de vrijheid volgt. Dat dacht men over het Rusland na de Sovjet-Unie, dat was de dramatische misvatting van de Amerikaanse inval in Irak. Het is een naïeve gedachte dat de wereld vanzelf in liberaal-democratische richting beweegt, als water naar het doucheputje. Het bovengenoemde AIV-rapport haalt een Pew-enquête aan die uitwijst dat de overgrote meerderheid in Egypte tegen de scheiding van kerk en staat is, en voor de sharia. In het Irak van na Saddam Hussein willen ze weliswaar vrijheid maar vooral ook een sterke leider, zeg type Saddam Hussein.

Alles begint met ideeën, daar heeft generaal Van Uhm gelijk in. Zullen we die ideeën dan ook serieus nemen en de root causes terzijde laten? In de ogen van de radicale islam betekent democratie vooral een samenleving die nergens in gelooft, alleen gericht is op seks en geld en zonder gezamenlijk hoger doel. Democratie is altijd ruzie en tegenspraak en vooral halfslachtigheid. Radicale moslims zien niets in een onvolkomen wereld waar je zelf wat van je leven moet maken.

Die wereld is niet alleen voor veel conservatieve moslims ver weg onaantrekkelijk, maar kennelijk ook voor jongeren hier, zowel bekeerlingen als moslims van huis uit. Vroeger heette de hunkering naar pasklare antwoorden de totalitaire verleiding; het geloof der kameraden van toen is het heil van de islam van nu.

Waarom ze ons zo haten? Niet omdat we talmen met het erkennen van Palestina, zoals ze bij de Partij van de Arbeid denken. Ook niet vanwege de discriminatie van moslims of vanwege de werkloosheid. Ze haten ons echt om wat wij zijn, om de liberale democratie. Dat los je met een gesprek over je nare jeugd niet op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.