analyse

Heeft Plasterk 'zijn' geheime diensten wel onder controle?

De brief die Ronald Plasterk vandaag stuurde over het afluisteren van 1,8 miljoen telefoontjes roept de vraag op of de minister van Binnenlandse Zaken de geheime diensten, die deels onder zijn bewind vallen, wel onder controle heeft. De brief staat namelijk haaks op uitspraken die Plasterk eerder over de kwestie deed.

Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken.Beeld anp

Het was niet de Amerikaanse geheime dienst die in 2012 1,8 miljoen telefoontjes in één maand tijd onderschepte, maar het was Nederland zelf, zo schreef Plasterk vandaag aan de Tweede Kamer. De Nationale Sigint Organisatie (NSO) heeft de metadata (wie belt met wie) verzameld en vervolgens doorgegeven aan de Amerikanen. De NSO is onderdeel van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) en valt onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Defensie. De Algemene Inlichtingen en Veiligeheidsdienst (AIVD) is de verantwoordelijkheid van Plasterk.

De NSO is opgericht na de aanslagen van 11 september en is bedoeld om mogelijke aanslagen vroegtijdig te signaleren. Daarvoor werkt het nauw samen met buitenlandse inlichtingendiensten, waaronder de NSA. Dat er specifieke metadata naar de NSA worden gestuurd kan dus volledig rechtmatig zijn, zoals Plasterk ook in zijn brief schrijft. Maar de grote vraag is wel: waarom komt hij daar nu pas mee?

Niet acceptabel
Toen afgelopen oktober het nieuws van de 1,8 miljoen afgeluisterde telefoontjes naar buiten kwam, wekte Plasterk op zijn minst de suggestie dat de Amerikaanse NSA er achter zou kunnen zitten. Zo zei hij in het programma Pauw en Witteman: 'Geheime diensten zijn niet verplicht om met andere geheime diensten te delen wat ze doen. Maar ik vind het niet acceptabel dat de Amerikanen hier wie dan ook gaan afluisteren. Dus de weg hoort te zijn dat als zij om wat voor reden dan ook denken van hé, er zit in Nederland iemand een bom te maken, dan wil ik dat ze contact opnemen met de AIVD. Dan krijg ik het op mijn bureau en dan moet ik een handtekening zetten.'

Het blijkt nu dus Nederland zelf te zijn die de gegevens heeft verzameld. Had Plasterk dat moeten weten? Volgens Tweede Kamerlid Jeroen Recourt van Plasterk's PvdA is de minister op het verkeerde been gezet door klokkenluider Snowden. 'Op die berichten heeft Plasterk gereageerd. Nu blijkt dat niet de Amerikanen Nederlanders hebben afgeluisterd, maar Nederlandse veiligheidsdiensten data hebben afgetapt. Maar dat is allemaal binnen het kader van de wet gebeurd', zegt hij vandaag tegenover het ANP.

Volgens de ChristenUnie maakt 'dit hele schandaal' echter 'glashelder' dat het democratische toezicht op de Nederlandse inlichtingendiensten onder de maat is. 'Minister Plasterk is slecht op de hoogte van de activiteiten van zijn diensten of hij heeft binnen en buiten de Kamer een niet adequate voorstelling van zaken gegeven. Beiden zijn zeer ernstig', zegt ChristenUnie-Kamerlid Gert-Jan Segers.

Rechtszaak
Dat de Kamerbrief vandaag naar buiten komt, is niet geheel toevallig. Minister Hennis van Defensie, met wie Plasterk de brief schreef, zei vandaag in een reactie dat de informatie nu naar buiten komt omdat er 'sprake is van een rechtszaak'. Zij doelt op de zaak die een coalitie van organisaties en burgers in november heeft aangespannen tegen de staat vanwege het 'witwassen' van door de NSA verkregen gegevens. Vandaag is de bijdrage van de landsadvocaat ingediend.

De coalitie, die zichzelf 'Burgers tegen Plasterk' noemt, stelt vandaag in een reactie dat zij de reactie van minister Hennis - dat de informatie vandaag naar buiten is gebracht vanwege de rechtszaak - beschouwt als een kleine overwinning.

Ronald Plasterk bij Pauw en Witteman, afgelopen oktober.Beeld Pauw en Witteman

Toezicht
De vraag of het toezicht op de geheime diensten wel voldoende is, is niet nieuw. Een commissie onder leiding van oud-topambtenaar Stan Dessens adviseerde het kabinet afgelopen december nog om het toezicht op de geheime diensten te verscherpen. De rol van toezichthouder CTIVD zou moeten worden verruimd en de geheime diensten zouden nu te veel informatie in het geheim uitwisselen met de 'Commissie Stiekem', waarin alle fractievoorzitters zitting hebben. Premier Rutte, Plasterk (Binnenlandse Zaken) en Hennis-Plasschaert (Defensie) hadden afgelopen voorjaar, nog voor de onthullingen van klokkenluider Snowden over de NSA, om het onderzoek gevraagd.

Plasterk moet zich volgende week dinsdag in de Tweede Kamer verantwoorden voor de spionagekwestie. De grote vraag is dus niet zozeer of de geheime diensten informatie mochten doorspelen aan de Amerikanen - dat mag namelijk, onder bepaalde omstandigheden - maar waarom de minister niet meteen kon of wilde zeggen dat de Amerikanen niet rechtstreeks aftappen. De geheime diensten die binnen één maand 1,8 miljoen telefoontjes - onduidelijk is nog of het alleen om Nederlanders gaat - onderscheppen, zou de minister dat niet op zijn minst moeten weten? Dinsdag meer.

Stan Dessens overhandigt zijn rapport over het toezicht op de veiligheidsdiensten aan minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en minister Hennis van Defensie.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden