BESPREKING

Heeft de vinexwijk Nederland mooier gemaakt?

In de jaren-Vinex deed Nederland zijn planologische naam eer aan met een knap staaltje landhervorming.

Vinex-architectuur in Hoofddorp Beeld Theo Baart

Wellicht was het u ontgaan, maar 2015 is het Jaar van de Ruimte. Op lijstjes van dingen waarin Nederland goed is (schaatsen, voetballen, dj'en, polderen) wordt meestal een ding vergeten: Nederland is de absolute wereldleider in ruimtelijke planning.

De afgelopen kwart eeuw is bijna twintig keer een stad zo groot als Deventer geruisloos bijgebouwd: door het Vinexbeleid zijn er 800 duizend huizen gebouwd, er zijn rivieren omgelegd, de natuur is opnieuw uitgevonden, er zijn kusten versterkt, er is ontpolderd, een tracé voor een snelle trein aangelegd en er is 2.000 hectare zee ingepikt (de Tweede Maasvlakte).

Het boek De ruimtelijke metamorfose van Nederland 1988-2015 is een overzicht van deze uiterst nijvere periode. Het Jaar van de Ruimte markeert, net als dit boek, formeel de afsluiting van de Vierde nota ruimtelijk ordening (Vino, later aangevuld met het woord 'extra', vandaar Vinex). Die werd midden jaren tachtig opgesteld op het ministerie van VROM om de groei en transitie van Nederland te regisseren. Het gaat over huizen, economische focus, steden en natuur, maar de nota werd vooral berucht door de afgeleide soortnaam 'vinexwijk', de suburbane wooneilanden die zowel zijn verguisd als geliefd.

(tekst loopt door onder de foto)

Haverleij, Den Bosch. Beeld Theo Baart

De presentatie van de Vierde nota ging gepaard met een kekke publieks-campagne: Ruud Gullit prijkt op een affiche met de vraag: 'Kan er in Amsterdam in 2015 nog een balletje worden getrapt?' Bij zo'n ambitieus vergezicht mag je wel een paar vragen stellen: Is Nederland er mooier op geworden? Wat leverde die Vierde nota op?

Veel dus. Hoewel zeker niet alles uitpakte zoals de planners hadden bedacht, is het nettotonnage aan grondverschuiving zo ongelooflijk groot, dat het lastig is te bevatten op welke schaal het aanzien van Nederland is veranderd.

'Als ik één specifiek beeld moet kiezen dat die metamorfose weergeeft, is het een foto van een beekje in Aa en Hunze', zegt documentair fotograaf Theo Baart, die al decennialang de chroniqueur is van veranderend Nederland. 'Het is een idyllisch beeld van een meanderend stroompje in de herfst. Kan zo op de kalender. Alsof het er al eeuwen ligt.'

Alleen: het beekje is spiksplinternieuw. Hier lag tot voor kort een rechte sloot die het resultaat was van het herschikken van agrarische grond. Dat de beek weer meandert, komt doordat Nederland nu de natuur graag ziet zoals we vermoeden - of misschien hopen - dat zij ooit was. Terwijl we in de jaren zestig juist tevreden waren met de strakke lijnen van de ruilverkaveling.

'Ooit dachten de planologen misschien nog weleens: als dit is gebeurd, als deze nota klaar is, dan is Nederland echt af. Dat is natuurlijk een groot misverstand', zegt Baart. 'Nederland is nooit klaar. Het zit in onze aard om er altijd aan te blijven sleutelen.'

(tekst loopt door onder de foto)

Oosterheem, Zoetermeer. Beeld Theo Baart
Meanderend beekje in het Drentse Aa en Hunze dat er al eeuwen lijkt te liggen, maar in werkelijkheid spiksplinternieuw is. Beeld Theo Baart

Meer dan beekjes en vinexwijken

Baarts foto van Aa en Hunze komt in een boek dat hij maakt in het kader van het Jaar van de Ruimte. In vijftig foto's toont hij hoe Nederland is veranderd. Die foto's gaan zeker niet alleen over beekjes en vinexwijken. In het spoor van de Vierde nota is een heel scala aan ruimtelijke plannen gelanceerd en uitgevoerd: Ruimte voor de Rivier, beleidsplannen voor natuurbeheer en milieu, de Betuwelijn en de HSL kwamen er en alle stationsgebieden in de grote steden gingen op de schop.

De Vino en later Vinex moesten vooral een eind maken aan de verspreid oppiepende groeikernen: wonen en werken raakten gescheiden, waardoor enorme forensenstromen ontstonden. Daarnaast moesten er keuzen worden gemaakt om Nederland economisch krachtiger te maken.

'De ruimtelijke ordening had een traditie om iedereen te vriend te houden. Maar het was een tijd van scherpe keuzen', zegt Ed Nijpels in De ruimtelijke metamorfose. Hij was minister van VROM in het kabinet-Lubbers II. De Vierde nota was een 'activistische nota', schrijven de auteurs. Er was een kentering nodig. Nederland hing nog half in de crisis van de jaren tachtig. De industriële productie verpulverde in rap tempo, net als de scheepsbouw in Amsterdam en Rotterdam. Van een maakland werd Nederland een dienstverleningsland. Om internationaal van betekenis te zijn, moesten Schiphol en de Rotterdamse haven de ruimte krijgen.

(tekst loopt door onder de foto)

DE VINEXMAN/VROUW

Hoe ziet de vinexbewoner eruit? Hij wijkt in een aantal opzichten af van de gemiddelde Nederlander. De helft van zijn wijk wordt bevolkt door gezinnen met kinderen, veel meer dan elders. De allochtonendichtheid is verhoudingsgewijs iets geringer, net als die van alleenstaanden. Ouderen zijn er zeldzaam. Het autobezit is hoog (tien auto's per hectare, tegen twee gemiddeld in Nederland) en het is zeker geen armeluisbuurt, met een WOZ-waarde die 10 procent hoger ligt dan het landelijk gemiddelde. Tevredenheidsonderzoeken lopen uiteen, maar over het algemeen is de vinexmens gelukkig met zijn leefomgeving.

Céramique, Maastricht. Beeld Theo Baart

Mooi

Voor wie vandaag door het centrum van Amsterdam loopt, met zijn torenhoge huizenprijzen, is het lastig voor te stellen, maar de grote steden waren in verval. Er tippelden heroïneprostituees in de grachtengordel. De middenklasse had de stad verruild voor groeikernen als Zoetermeer, Heerhugowaard en Capelle aan den IJssel. Met Vinex werd gekozen voor nieuwbouwlocaties juist dicht bij of in de steden. De grootste werd Leidsche Rijn bij Utrecht, met 30 duizend huizen. Maar ook IJburg in Amsterdam zit in de oorspronkelijke vinexopzet, net als de Kop van Zuid in Rotterdam en Céramique in Maastricht.

Anders dan voorheen ging de rijksoverheid deze nieuwe huizen niet samen met woningcorporaties ontwikkelen. Decentralisering en marktwerking - de toenmalige kabinetten- Lubbers II en III volgden de neoliberale tijdgeest - waren de toverwoorden. Gemeenten moesten zelf de financiering rond krijgen en gingen in zee met projectontwikkelaars. Dat leidde tot een hausse aan koophuizen, die de 'uitleg-locaties' moesten betalen.

Het bijzondere van de vinextijd is niet alleen dat er zo veel huizen zijn gebouwd, maar dat in die rijke jaren negentig ook vrijwel alles werd verkocht. 'Het hypotheeklandschap', noemt Theo Baart het. Dat is niet zo gek. Als je ervan uitgaat dat 70 procent van vinex koopwoning is en de gemiddelde nieuwbouwwoning 235 duizend euro kost, dan heeft huizenkopend Nederland de Vinex met 131.600.000.000 euro gefinancierd. Tel voor de lol eens de nullen.

(tekst loopt door onder de foto)

Floriande, Hoofddorp. Beeld Theo Baart

Niets is toevallig

Over het architectonische beeld dat deze bouwijver heeft opgeleverd, zijn de meningen zwaar verdeeld. Architectuurcritici en architecten zijn lang niet altijd positief. 'Een stad zonder eigenschappen', schreef de architectuurcriticus Bernard Colenbrander. Termen als 'gevelarchitectuur' en 'huizenzee' vielen. Dat was een wat hardvochtig oordeel. Natuurlijk, letterlijk alles in de vinex is ontworpen, dat kan vermoeiend zijn, niets is toevallig, niets mag braak liggen, want dat kost geld. Maar wie vandaag door het kleurige Ypenburg bij Den Haag rijdt, het stadse Laakkwartier in Vathorst bij Amersfoort of het robuuste IJburg in Amsterdam, kan niet anders dan vaststellen dat het nieuwe Nederland er prima uitziet.

Dat is zeker ook de opinie in het buitenland, die de Hollandse planologie ziet als lichtend pad. De Britse stedenbouwkundige Peter Hall noemt Vinex de hedendaagse versie van de klassieke Engelse tuinstad, met grote woonkwaliteit en tegelijk 'aantakking' bij het stedelijk netwerk.

Stad van de Zon, Heerhugowaard. Beeld Theo Baart

'Echt mooi. Soms denk ik weleens, te mooi', zegt Baart, die tientallen nieuwbouwwijken heeft gefotografeerd. Wat vooral goed is gelukt, is om de wijken identiteit te geven. 'Ik woon in vinex. Als ik uit mijn raam kijk, kan ik door de telefoon beschrijven hoe je hier moet komen. In een wijk uit de jaren zeventig lukt dat niet. Daar ziet elke straat als je de hoek om slaat er hetzelfde uit.'

Als je ergens kritiek op kunt hebben, is het de schaal. Dat houdt verband met de financiering. Vinex is het makkelijkst financieel rond te krijgen als grote stukken goedkope agrarische grond worden opgewaardeerd tot, veel duurdere, bouwgrond. Aan de tekentafel zit de gemeente samen met alleen de architect en ontwikkelaar. Huizen verschillen van buiten van elkaar, maar de plattegronden zijn bijna altijd eender. De eindgebruiker - de koper - was in die grootschalige operatie ver uit beeld.

De stad uit

De ruimtelijke metamorfose van Nederland bespreekt niet louter de geneugten en minpuntjes van het Vinexbeleid de afgelopen kwart eeuw, het herinnert eraan dat Amsterdam, nu met torenhoge huizenprijzen, een stad in verval was. Er tippelden heroïneprostituees in de grachtengordel. De middenklasse had de stad verruild voor groeikernen als Zoetermeer en Capelle aan den IJssel. Met Vinex werd gekozen voor nieuwbouwlocaties dicht bij de steden. De grootste: Leidsche Rijn.

Huizen 'onder water'

De crisis van 2008 maakte dat gemis scherp zichtbaar. Als ergens huizen 'onder water staan', is het in vinexland. Nu de huizenmarkt aarzelend in beweging komt, zie je dat kleinschalige zelfbouwprojecten mateloos populair zijn, vooral in steden als Amsterdam. De nieuwbouwkoper wil wat te vertellen hebben.

Toch ging de Vierde nota over veel meer dan wonen. Het was nadrukkelijk bedoeld als een visie, waarbij milieu, natuur en economie moesten aansluiten. De Oostvaardersplassen zijn er gekomen, een revolutie in natuurbeheer. Rond de rivieren zijn honderden boeren uitgekocht om het water de ruimte te geven. Mainport Schiphol heeft een enorme bouwdrift opgeleverd. In grote steden zijn de gebieden rondom de stations en de oude havens onherkenbaar veranderd.

Vooral de samenwerking tussen ingenieurs en landschapsarchitecten is esthetisch vruchtbaar gebleken. Rotterdam CS, de kustversterking in Katwijk, de HSL-brug over het Hollands Diep, de ontpoldering in de Biesbosch, de verbreding van de IJssel: het zijn voorbeelden waar functionaliteit en esthetiek elkaar op een voorbeeldige manier hebben gevonden. Het leverde mooi nieuw Nederland op.

(tekst loopt door onder de foto)

Floriande, Hoofddorp. Beeld Theo Baart

Economisch opgeveerd

Als je wilt zien wat de Vierde nota heeft aangericht, kun je, zoals Theo Baart, bij een beek gaan staan in Drenthe. Of op de Erasmusbrug in Rotterdam of op de IJ-pont in Amsterdam. Waar ooit scheepswerven de skyline bepaalden van het havenfront, staan nu woon- en werktorens, samen met compacte, stadse huizen. De Kop van Zuid in Rotterdam en het Oostelijke Havengebied in Amsterdam zijn opnieuw uitgevonden. De stad is economisch opgeveerd.

Als het gaat om de grote mislukkingen van de Vierde nota rept het boek De ruimtelijk metamorfose terecht over het drama van de bedrijfsterreinen. De lelijkheid en willekeur waarmee iedere gemeente een kantoorlocatie meende te moeten inrichten, verraadt een totaal gebrek aan regie. Bovendien is het kantoorpand gedegenereerd tot een financieel product, slechts gebouwd om investeringsgelden veilig te stellen. Er staat nu 8 miljoen vierkante meter bedrijfsruimte leeg, waarvan misschien wel 90 procent als reddeloos verloren moet worden beschouwd.

(tekst loopt door onder de foto)

Homeruskwartier, Almere. Beeld Theo Baart

Toch weet het volledige beeld dat oprijst uit het boek te imponeren. Ruimtelijke planning, Nederland is er goed in. Als politieke term mag het begrip maakbare samenleving gedateerd zijn, in de ruimtelijke ordening is het wel degelijk vruchtbaar gebleken. Al is de Vijfde nota er ondanks verwoede pogingen nooit gekomen en bestaat de moeder van alle planningsministeries, het ministerie van VROM, niet meer.

'Wij Nederlanders blijven sleutelen aan het land', zegt Baart. 'Al was het alleen maar vanwege het energievraagstuk. Windmolens zetten het landschap van Nederland op zijn kop. Dat is nu al zichtbaar. Over tien jaar kan ik opnieuw een boek maken waarin je kunt zien hoe Nederland onherkenbaar is veranderd.'

De ruimtelijke metamorfose van Nederland, 1988-2015. Redactie Ries van der Wouden. Plan-bureau voor de Leefomgeving en nai010, 24,50 euro. Het Jaar van de Ruimte, wiemaaktnederland.nl

Floriande, Hoofddorp Beeld Theo Baart
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden