Heeft de krant ook een 'zorgplicht' op Facebook?

Erdal Balci schreef vorige week een mooi, genuanceerd stuk over de exodus van seculiere Turken uit Istanbul in Vonk. Eerst had de conservatieve koers van Erdogan hen verjaagd, nu waren het de aanslagen van IS. De redactie plaatste een link naar het stuk op Facebook met de kop: 'IS richt zijn pijlen op Istanbul, gesteund door Erdogans conservatieve koers.'

Geen volstrekt onlogische kop voor wie het artikel heeft gelezen en begrijpt dat de steun niet letterlijk wordt bedoeld. Voor Facebook - waar koppensnellers vaak vlugger een reactie plaatsen dan een artikel lezen - bleek de kop volkomen ongeschikt. 'Volkskrant wat is dit voor een flauwekul zeg!!!', luidt de eerste van een reeks negatieve reacties.

Een Facebooker die het stuk wél had gelezen, legt de schuld voor het onbegrip bij de redactie. De kop, mailt hij, reflecteert geenszins de genuanceerde inhoud en 'beschadigt jullie reputatie als serieus nieuwsplatform'. Vlak voor Kerst hadden lezers een soortgelijke klacht vanwege de kop 'Zijn kerstboom zou op een 'verlichte boerka' lijken' en het 'opzwepende intro' met woorden als 'zeer omstreden'. De krant, schreef een lezer, 'lijkt op maar één ding uit: bij Facebookers die niet verder lezen dan een kop of intro de suggestie wekken dat nu potverdikkie die moslims met hun fikken aan onze Kerstmis zitten.'

De voorbeelden roepen de vraag op hoe de redactie zich buiten haar oevers - op een extern onlineplatform - dient te gedragen. Is Facebook slechts een doorgeefluik om artikelen onder de aandacht te brengen? Of draagt de redactie ook verantwoordelijkheid voor het instapniveau van bezoekers die normaliter geen Volkskrant lezen en voor de reacties op artikelen? Of zoals een lezer mailde nadat er een poos terug antisemitische teksten onder een stuk werden geplaatst: 'We kunnen wel zeggen dat er altijd gekken bezig zijn op Facebook, maar ontslaat dit de redactie van haar zorgplicht?'

Om met het laatste te beginnen: reacties worden gemonitord en zo nodig 'verborgen'. In het geval van discriminatie of haatzaaien wordt een gebruiker geblokkeerd. Het monitoren gebeurt wel minder streng dan op de eigen site waar alleen gereageerd kan worden opiniestukken. Daar is het modereren uitbesteed aan een bureau dat strikt de huisregels hanteert: wees beleefd, beargumenteer, zeg iets nieuws, niet op de man spelen, discrimineer niet, etc.

Rode lap

Op Facebook, waar redacteuren zelf modereren, zouden gebruikers zo'n strikte toets mogelijk uitleggen als censuur. Het hele idee van Facebook is dat gebruikers de inhoud genereren. In het ideale geval leidt dit tot constructieve discussies en sprankelende ideeën. De werkelijkheid is meestal anders, weet Jan van Dijk, hoogleraar nieuwe media aan de Universiteit Twente. 'Online voelt niemand zich verantwoordelijk voor het geheel. Er is nauwelijks discussie, vooral individuele expressie.'

Er is nog een reden dat heftige reacties soms blijven staan: één redacteur is verantwoordelijk voor alle sociale media-uitingen (Facebook, Twitter, Instagram) en het modereren van alle reacties (oplopend tot meer dan honderd per artikel). Eén persoon kan onmogelijk alles nalezen. 'Bepaalde onderwerpen - zoals vluchtelingen of moslims - houd ik wel extra goed in de gaten', zegt een redacteur. 'Deze werken als een rode lap.'

Niet aanwezig zijn op Facebook is echter geen optie. Om te kunnen blijven bestaan zal de krant jonge lezers moeten blijven aantrekken. Zij bevinden zich vooral op sociale media. Om een indruk te geven: de laatste vijf maanden van 2016 zagen Facebookers 400 miljoen keer een Volkskrant-stuk in hun tijdlijn voorbij komen. Zo'n 15 procent van de bezoekers van de site komt via dit platform. Dit leidt tot bekendheid met de krant en tot proefabonnementen.

Niettemin tekent het spanningsveld zich duidelijk af. De redactie hoopt met genuanceerde en diepgravende artikelen Facebookers voor de krant te interesseren. Maar wat als de koppen de indruk wekken dat de redactie uit is op clickbait (met sensationele woorden lezers lokken)? Wat als onbeschofte reacties negatief afstralen op de krant? Wat als - en dat is misschien het meest verontrustend - zulke reacties onze interpretatie van een artikel beïnvloeden, zoals een experiment in de Journal of Computer-Mediated Communication laat zien.

Onderzoekers lieten ruim duizend mensen een informatief en evenwichtig verhaal over de voor- en nadelen van nanotechnologie lezen. De helft werd geconfronteerd met beleefde reacties op het stuk, de andere met onbeschofte. De eerste groep percipieerde het stuk als neutraal en was niet wezenlijk anders over nanotechnologie gaan denken. De groep die polariserende reacties las, deed dat wel. Ze toonden zich afkeriger.

Wisselwerking

Bij Facebook zijn de eerste reacties altijd zichtbaar. Niet zelden zijn dat nou net de heftigste, omdat deze veel andere reacties uitlokken en de populairste bovenaan komen. Het algoritme zorgt ervoor dat stukken met veel reacties vaker in een tijdlijn verschijnen. Zo leidt een onbegrensde wisselwerking tussen boze mensen en algoritmen ertoe dat evenwichtige artikelen met polariserende aanhangsels zich snel verspreiden. Het is de vraag of de krant in zo'n geval nog goede sier kan maken met nuance en diepgang.

De redactie doet er goed aan hier bewuster mee om te gaan. Een vage kop kan er met een hink-stap-sprong toe leiden dat een doorwrocht stuk over Istanbul met argusogen wordt gelezen vanwege de reacties ('lulkoek'). Ook zullen bezoekers van de site beter wegwijs gemaakt moeten worden. De kerstboomboerka wekte tevens wrevel omdat dat subjectief zou zijn. Het ging dan ook om een column. In de fysieke krant stond dat erbij, online niet.

Beeld Bas van der Schot

De redactie zal zich de vraag moeten stellen of ze ongebreidelde zelfexpressie wil faciliteren of een inhoudelijk debat wil stimuleren. Van Dijk voorspelt dat steeds meer gebruikers de 'vuilnisbak' beu worden. Serieuze media kunnen volgens hem een stap vooruit zetten door strenger te modereren op Facebook.

Een manier om de negatieve spiraal te doorbreken, is het belonen van goed beargumenteerde reacties. Zo presenteert The New York Times op haar site een selectie van de beste reacties, gekozen door lezers en door de redactie. Zo'n soort model zou toe te juichen zijn op de site én Facebook. Dat vergt extra redactionele inspanningen en technische ondersteuning van Facebook - een woordvoerder zegt desgevraagd mee te willen denken. Stel je eens voor: reacties onder stukken worden aangevoerd door inhoudelijke en oorspronkelijke argumenten. Vreemd eigenlijk dat dit utopisch klinkt.

De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. ombudsvrouw@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden