REPORTAGE

Heeft de doodstraf haar langste tijd gehad?

Amerika kent nog steeds de doodstraf, als een van de weinige landen in de beschaafde wereld. Omdat het een paar keer gruwelijk is misgegaan bij het toedienen van dodelijke injecties oordeelt het Hooggerechtshof een dezer dagen over deze methode. Ook als er geen verbod komt, lijkt de doodstraf haar langste tijd te hebben gehad.

De executiekamer van Huntsville Unit in Huntsville. Beeld EPA

De avondschemering valt, het is broeierig warm. Onweer hangt in de Texaanse lucht. Het duurt niet lang meer of die nacht zal de stilte worden verstoord door ratelende donderslagen. Bliksemflitsen zullen het tussen de dennenbossen gelegen gevangenisstadje Huntsville spookachtig doen oplichten.

Onder de lichtjes op het terras van Humphrey's Bar & Grill is niemand bezig met wat komen gaat. Iedereen eet, drinkt en lacht. Niet ver van deze plek zijn de wachttorens, rollen prikkeldraad en gevangenen in witte jumpsuits. Onwerkelijk, zo veel gevangenissen in één plaats, 14 duizend gedetineerden op 38 duizend inwoners. Een paar straten verderop is Amerika's meest gebruikte executiekamer.

Hoofdstad van de doodstraf

Op het menu staat Ol' Sparky. Nergens anders te krijgen: de enige hamburger ter wereld vernoemd naar een elektrische stoel. 'Deep fried', gefrituurd in heet vet, zegt de kaart met een halve knipoog. Er is geen ontsnappen aan: Huntsville is Amerika's hoofdstad van de doodstraf en zit daar niet mee.

Tussen 1924 en 1964 werden er 361 gevangenen geëlektrocuteerd. Tegenwoordig worden er dodelijke injecties gebruikt: 526 personen zijn hier zo ter dood gebracht sinds 1982. Europeanen krijgen er koude rillingen van, voor Texanen is het normaal. Old Sparky - het klinkt als een troetelnaam.

Old Sparky, de elektrische stoel die tussen 1924 en 1964 in Huntsville werd gebruikt voor 361executies. Foto Beeld Chantal Valery/AFP/Getty Images

Daling

Ook elders in Amerika zijn er die weinig moeite hebben met de hoogste straf, bleek in 2011 tijdens een debat tussen Republikeinse presidentskandidaten. Toen de gespreksleider zich tot de toenmalige Texaanse gouverneur Rick Perry richtte en zei dat er in de moderne geschiedenis geen gouverneur is geweest die zo veel executies heeft goedgekeurd (234), begon het publiek te klappen. Dat was Californië.

Voor het buitenland is zoiets een bevestiging dat de Amerikanen halsstarrig blijven weigeren zich aan te sluiten bij de beschaafde wereld. De fixatie op de Verenigde Staten is sterk. Op de wereldranglijst van executies zijn China en Iran de onbetwiste koplopers, maar in het nieuws zijn vooral Amerikaanse terechtstellingen. Die aandacht versluiert echter een belangrijke trend. En die is dat de toepassing van de doodstraf in Amerika een 'gestage daling' vertoont, volgens Amnesty.

Het aantal terechtstellingen nam in 2014 af tot 35, het aantal terdoodveroordelingen tot 77, het aantal staten dat doodvonnissen voltrekt tot 7. Ter vergelijk: in piekjaar 1999 waren er 98 executies en in 1996 werden 315 verdachten ter dood veroordeeld.

Doodstraf, zorgwet en homohuwelijk

De komende dagen worden spannend in Amerika. Het Hooggerechtshof doet voor eind deze maand een reeks belangrijke uitspraken. Onder meer over Obama's zorgwet, het homohuwelijk en de doodstraf.

In het laatste geval moet het Hof beslissen of de executiemethode met dodelijke injecties nog wel mag. Door een Europese boycot hebben gevangenissen grote moeite aan de middelen voor een zachte dood te komen.

Nooit verklaarde het Hof een executiemiddel ongrondwettig. In 1879 fiatteerden de rechters het vuurpeloton, in 1890 de elektrische stoel, in 2008 de injectie. Wel werd de doodstraf tussen 1972 en 1976 opgeschort. De negen rechters van het Hooggerechtshof zijn sterk verdeeld

Juist woensdag bekrachtigde een rechter de doodstraf tegen Dzjochar Tsarnajev, de man die in 2013 de aanslag op de Boston-marathon pleegde. Tsarnajev betuigde gisteren zijn spijt en vroeg om vergiffenis.

Dna-revolutie

Wat toeneemt, is het aantal staten dat de doodstraf afschaft. Het conservatieve Nebraska was vorige maand de zesde staat sinds 2007 die dat deed. Van de 50 Amerikaanse staten kennen er 31 nog de doodstraf. In veel daarvan bestaat al jaren een moratorium op executies. De meerderheid van Amerikanen die voor de doodstraf is, bedroeg in april in een Pew-peiling 56 procent, lager dan ooit.

Time concludeerde begin juni dat Amerika langzaam afkoerst op het einde van de doodstraf. Een belangrijke reden is de dna-revolutie. Dankzij deze techniek bleek dat achttien in de dodencel zittende gevangenen ten onrechte waren veroordeeld. Het bevestigde dat er fouten worden gemaakt in processen, fouten die in geval van executie onherstelbaar zijn. Daarom worden jury's voorzichtiger. Zij kiezen vaker voor levenslang.

De daling van het aantal doodvonnissen is verder het gevolg van een verbod op het terechtstellen van ontoerekeningsvatbaar verklaarde veroordeelden. Ook groeit het besef dat de doodstraf niet eerlijk wordt toegepast. Zij treft zwarten en andere minderheden onevenredig hard en wordt uitgevoerd in een steeds kleiner wordend deel van de VS, waardoor ze willekeurig wordt.

Met de klok mee: Madison Hobley, Aaaron Patterson, Stanley Howard and Leroy Orange. In 2004 werden de terdoodveroordeelden vrijgesproken in Illinois, waar ze hun straf afwachtten, omdat ze bekend hadden na marteling door de politie. Beeld AFP

Pijnlijke dood

President Obama, die de doodstraf soms gepast acht, erkende vorig jaar mei deze problemen. Maar hij heeft geen actie meer ondernomen. Alle hoop van de tegenstanders is gericht op het Hooggerechtshof in Washington DC. Dat doet een dezer dagen uitspraak over de vraag of dodelijke injecties gebruikt mogen blijven worden. Door een boycot van Europese farmaceutische bedrijven hebben gevangenissen moeite aan de juiste middelen te komen, waardoor ze moeten experimenteren en improviseren. Een paar keer is het al gruwelijk misgegaan. Zoals in april vorig jaar in Oklahoma.

Gevangene Clayton Lockett kreeg eerst een middel toegediend, dat hem bewusteloos moest maken. Vervolgens een middel dat het lichaam en de ademhaling moest verlammen. Ten slotte een middel dat het hart moest doen stoppen. Maar tot ieders verbijstering begon Lockett daarna te bewegen: hij leek van de brandcard af te willen komen en worstelde om iets te zeggen. 'Man', zei hij uiteindelijk. Paniek in de executieruimte. Lockett overleed later. Normaal slaapt iemand binnen een kwartier in, ditmaal duurde het een half uur en was het een langzame, pijnlijke dood. Een paar maanden later sleepte een executie in Arizona zich twee uur voort.

Clayton Lockett. Beeld ap

Meest gebruikte executiemethode

Injecties zijn de meest gebruikte executiemethode in de VS. Ze werden als de zachtste dood gezien, maar niet meer na deze problemen. Het Hooggerechtshof is gevraagd of de methode in Oklahoma niet valt onder het Achtste amendement van de Grondwet, dat 'wrede en ongebruikelijke' straffen verbiedt. Wat gaat het Hof doen?

Jason Clark maakt zich geen zorgen. 'Het Hof oordeelt alleen over de middelen in Oklahoma. In Texas gebruiken we slechts één middel, niet drie. Dat is nooit misgegaan', zegt de gevangeniswoordvoerder in Huntsville. We zitten tegenover de Walls Unit. Deze gevangenis met haar muren van roodbaksteen staat midden in de stad.

Hierin bevindt zich de executiekamer. Op de wachttorens staan bewakers met het geweer over de schouders. Ze zwaaien vriendelijk maar wimpelen vragen beleefd af. Het gebouw mag niet bezichtigd worden. 'Kom naar de picknickbankjes aan de overkant van de straat', had Clark gezegd over de telefoon. Klonk gek. Picknickbankjes? Zo dicht bij de plek des doods? Niet echt Le déjeuner sur l'herbe van Manet.

De spuiten waarmee de dodelijke injectie wordt uitgevoerd worden tentoon gesteld in Texas Prison Museum in Huntsville. Beeld AFP/Paul Buck

Checks and balances

Bij aankomst blijken de bankjes bedoeld te zijn voor het gebouw waar familie vrijgelaten gevangenen opwacht. Bovendien is de tijd voorbij, zegt Clark, dat er op de avond van een executie wordt gefeest. Tegenwoordig staan er hooguit wat demonstranten.

Clark is 35, een oud-televisiereporter, een snelle jongen uit het Amerikaanse Zuiden. Sinds negen jaar is hij woordvoerder. 'Interessante baan.' Hij is altijd bij executies aanwezig. Na afloop legt hij buiten de gevangenismuur een verklaring af.

'Het bijwonen van een terechtstelling is moeilijk. Wie iets anders zegt, liegt. Maar het komt door de persoon op de brancard die een vreselijke misdaad heeft begaan. Als je met de nabestaanden van de slachtoffers spreekt, besef je dat weer.' Is de kans op ook maar één fout niet een doorslaggevend argument tegen de doodstraf? 'Ik geloof in het systeem. Er zijn checks and balances. Op een doodvonnis volgt automatisch beroep. Het systeem werkt.'

Dat is de vraag. De mens is feilbaar. Ook rechters en juryleden. Zie de vrijspraak van gevangenen door nieuw bewijs, zelfs na meer dan twintig jaar. Ook in Texas vellen jury's minder doodvonnissen en kiezen ze vaker voor levenslang, beaamt Clark. Het is een begin van twijfel, maar voor hem blijft zijn geloof in 'het systeem' vooralsnog even onwrikbaar als de roodbakstenen gevangenismuur aan de overkant.

Old Sparky

Hetzelfde geldt voor Jim Willett. Van 1998 tot 2001 had hij als directeur van de Walls Unit de leiding over 89 executies. 'De drukste jaren ooit in Texas. Een inhaalslag na een tijdelijke onderbreking.' Willett, een vriendelijke man van 65, is nu directeur van het plaatselijke gevangenismuseum, de Texas Prison Museum aan Highway 75.

Daar ontmoeten we Old Sparky. Het is streng verboden hem aan te raken. Kennelijk oefent hij een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit op de jaarlijkse 32 duizend bezoekers. Is het de stoel of is het de dood? Op een wand wordt de dag beschreven waarop Willie Pondexter werd terechtgesteld. Anatomie van een executie, heet het beeldverhaal, even zakelijk als akelig.

Willett zegt 's nachts niet te worden gekweld door de geesten van de terechtgestelde gevangenen. Hoe moeilijk is het iemand te moeten doden? Van dienstplichtigen in de Tweede Wereldoorlog is bekend dat ze niet durfden te schieten op een ander mens, zelfs niet de vijand. Willett citeert Clint Eastwood: 'Het is hell of a thing iemand te zien sterven. Ze zijn gezond. Maar je raakt er vrij snel aan gewend. Zeker in Texas, waar het zo vaak gebeurt.'

Bezoekers bekijken 'Old Sparky' in het Texas Prison Museum in Huntsville. Beeld AFP/Paul Buck

Misdaad weegt het zwaarst

Schrikt de kans op vergissingen niet af? Nee. Voor Willett telt de misdaad ('Pas pleegde iemand nog een wrede moord op twee 80-jarigen in hun huis') en de Bijbel, Genesis 9 ('Wie des mensen bloed vergiet, zijn bloed zal door den mens vergoten worden'). 'Je kunt het justitiesysteem niet wegnemen omdat er fouten kunnen worden gemaakt.'

Weer dat 'systeem'. Het verschaft Willett en Clark een logica met geheel eigen vanzelfsprekendheden die zo uitgehard zijn dat ze andere logica's en vanzelfsprekendheden uitsluiten. In hun denken weegt de misdaad het zwaarst. De 38-jarige Clayton Lockett was veroordeeld voor het neerschieten en levend begraven van een 19-jarige vrouw. Zijn aanklager zei over zijn executie: 'Als er ooit iemand was die dit verdiende, dan hij wel.'

Willett en Clark zijn zo zeker van zichzelf dat het ruimte laat voor beroepstrots. Ze gaan er prat op dat terechtstellingen in Huntsville probleemloos verlopen. 'Ervaring', zegt de oud-gevangenisdirecteur zonder ironie. Hij mag graag vertellen hoe snel zijn personeel gevangenen op de brancard kon vastbinden en prepareren. Clark laakt de Europeanen. 'Zij leveren niet meer de middelen, terwijl injecties de humaanste methode zijn. Nu loopt het mis door verkeerde middelen.' Sommige staten overwegen de terugkeer van vuurpeloton en elektrische stoel.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Een demonstratie tegen de executie van Karla Faye Tucker in Huntsville in 1998. Beeld AFP/Paul Buck

Levenslang

Sherry McCulloch, een gepensioneerd kunstlerares van 67, is met vriend op doorreis naar Sherman, een voorstad van Dallas waar ze woont. Op zijn Amerikaans worden de coördinaten van het leven razendsnel uitgewisseld. Waar kom je vandaan? Je bent hier voor een stuk over de doodstraf? Ken je Andre Thomas? Nee??!!

Er volgt een griezelverhaal over een zwarte jongen. Haar zoon zat met hem op school in een klas voor de betere leerlingen, maar met Thomas ging het mis. Hij doodt in 2004 zijn vrouw, 4-jarig zoontje en dochtertje van dertien maanden. Hij snijdt hun hart eruit, gaat naar de politie en zegt dat God hem dit opgedragen heeft. In de gevangenis rukt hij zijn rechteroog eruit. Later het linker. Hij eet het op. Knettergek - zou je zeggen. Toch zit hij nu in de dodencel. Volgens de jury wist hij wat-ie deed. Ze verklaarde hem niet ontoerekeningsvatbaar. De vriend van McCulloch zegt: Thomas doet alsof hij gek is om executie te ontlopen. McCulloch twijfelt. 'Misschien is levenslang erger', fluistert ze.

Naargeestig

De ochtend na het onweer, de zon is terug, de temperatuur loopt op. Op Peckerwood Hill is geen sterveling te bekennen tussen de duizenden kruizen. Op het gevangeniskerkhof liggen gevangenen wier familie niet de moeite nam of het geld had het lijk op te halen. Het graf van Elijah Johnson is een jaar oud. Het zand is doorweekt. Zijn ouders moeten zich zijn leven en einde anders hebben voorgesteld, toen ze hem vernoemden naar de bijbelse profeet. Bij een paar kruizen liggen bloemen. Er liggen nauwelijks geëxecuteerden - hun lijken worden meestal wel door familieleden meegenomen.

Een schrale troost. Alles wat met de doodstraf te maken heeft, is naargeestig. Ook steeds meer Amerikanen voelen dat zo. Gevangeniswoordvoerder Clark hekelt de Europeanen om de onbedoelde effecten van hun boycot, maar erkent dat de juiste middelen steeds moeilijker te vinden zijn. De boycot dwingt tot een heroverweging van de doodstraf. Rechter Anthony Kennedy is de man op de wip, wordt gezegd. Als hij in het Hooggerechtshof oversteekt naar het progressieve rechtersblok, dan kunnen Oklahoma's middelen ongrondwettig worden verklaard. Ook als het niet zo loopt, denkt het Death Penalty Informatie Center, een actiegroep van tegenstanders, dat de doodstaf binnen 20 jaar langzaam kan verdwijnen.

Commentator Charles Krauthammer is een conservatief. Hij heeft geen principiële bezwaren tegen de doodstraf, toch is hij ertegen. De staat moet de orde bewaren in de maatschappij, maar als dat kan zonder doodstraf des te beter. Een executie, ook door de staat, is iets barbaars. Uit alle cijfers blijkt dat zij niet afschrikt. Dus, schrijft hij: 'Hoe minder een samenleving haar toevlucht moet nemen tot staatsgeweld, hoe beschaafder het is.'

Voor die keus staat Amerika, als het niet morgen is dan overmorgen.

Op 3 juni wordt in de Walls Unit de 67-jarige Lester Bower jr. terechtgesteld. In 1983 zou hij vier man hebben doodgeschoten in een vliegtuighangar bij Dallas. Tot het eind zei hij onschuldig te zijn.

Een begraafplaats voor gevangenen in Huntsville. Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden