Heeft al die controle iets om het lijf?

Marcel de Vries bracht met zijn afdeling treasury en control de woningcorporatie Vestia bijna ten val. Kon hij in zijn eentje zijn gang gaan?

Nee, hij moest verantwoording afleggen aan directeur finance en control Kees Wevers. De laatste wordt op zijn beurt gecontroleerd door de raad van bestuur: de inmiddels opgestapte Erik Staal. Hij was het enige lid. Critici zien daarin een risico. Andere directeuren hebben een andere juridische status en dus zal eventueel zonnekoninggedrag moeilijk te temperen zijn.


Vestia had geen risicomanager. Alleenheerser Staal wist van de derivatenportefeuille. Die bepaalde in hoge mate het succes van Vestia. Met de lagere rente die Vestia daardoor betaalde, kon ze grote nieuwbouwprojecten en overnames voordeliger financieren. Dat Staal nu opstapt, betekent dat hij als verantwoordelijke wordt gezien voor de aanschaf van derivaten.


Er is toch ook een raad van commissarissen die een oogje in het zeil houdt?

De commissarissen moeten de bestuurder controleren. Bij gewone bedrijven moeten ze ook kijken naar de belangen van de aandeelhouders, maar juist bij corporaties zijn er geen eigenaren. Voor zo'n grote organisatie als Vestia - waarin miljarden omgaan, is het verder opmerkelijk dat er geen mensen in het toezichthoudende orgaan zitten met uitgebreide ervaring bij grote financiële instellingen of vastgoedorganisaties.


De toezichthouders van Vestia letten onder meer op 'het waarborgen van de financiële continuïteit', zo stelt in het jaarverslag. Ze komen jaarlijks zes keer bijeen. Het bestaan van de derivatenportefeuilles was er bekend. Daarom gaf de raad de accountant opdracht tot een onderzoek. Deze concludeerde dat de derivaten voor Vestia geen risico vormden.


Dus de accountant heeft steken laten vallen?

Hij heeft de gevaren op zijn minst verkeerd beoordeeld. De raad van commissarissen verzocht toentertijd accountantskantoor Deloitte om een onderzoek naar de derivatenportefeuille. Vestia ging in juni 2010 met KPMG in zee, die de onderzoeksopdracht overnam. De laatste zag geen gevaren. Er waren dankzij de constructie juist mooie resultaten geboekt. De bewering van Vestia dat het pas bij een rentedaling naar minus 3 procent in de liquiditeitsproblemen zou komen, onderschreef KPMG.


Naar nu blijkt, was een rente van plus 2 procent al genoeg om de corporatie naar de afgrond te brengen. Afgezien van de vragen die er nu zijn gerezen over KPMG, zal nader onderzoek moeten uitwijzen of het zaken mooier heeft voorgesteld dan ze waren.


Wie houdt er eigenlijk toezicht op de woningcorporaties in Nederland?

Het Centraal Fonds Volkshuisvesting (CFV) is de financieel toezichthouder voor woningcorporaties. Het fonds licht jaarlijks de hele sector door en kijkt daarbij of iedere corporatie zijn geld wel goed genoeg inzet voor 'de Volkshuisvesting'.


In 2009 kreeg Vestia het oordeel 'C1', dat betekent dat er eigenlijk te weinig geïnvesteerd wordt. Erik Staal werd dus aangemoedigd meer geld uit te geven. Maar de reden voor dat oordeel was eigenlijk dat Vestia heel goedkoop kon lenen en dus over relatief veel geld kon beschikken, en niet dat de corporatie te weinig investeerde. Had het CFV niet beter kunnen onderzoeken hoe Vestia zo goedkoop kon lenen, dan het aan te moedigen nog meer uit te geven?


Saillant is ook dat het CFV in 2010 - het jaar dat Vestia voor nog eens 5 miljard aan nieuwe derivaten kocht - veel contact had met Vestia. De Rotterdammers wierpen zich toen op als reddende engel voor de door fraude en mismanagement geplaagde woningcorporatie SGBB uit Hoofddorp. Hoe kan het dat het Centraal Fonds Volkshuisvesting op dat moment niet nauwkeurig heeft gekeken naar die derivaten, vraagt men zich in corporatieland nu af.


Er zijn dus genoeg mensen in de sector die stellen dat het CFV niet goed heeft opgelet. Maar er is nog een andere instantie in het spel: Het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW). Via dat fonds staan alle corporaties voor elkaar garant, en als die niet meer kunnen betalen is er nog het Rijk als achtervang. Het WSW is voor corporaties wat de Nationale Hypotheekgarantie is voor huizenkopers.


Het WSW staat nu vooraan bij de reddingsoperatie voor Vestia, maar was in 2008 ook al nauw bij Staal en zijn mannen betrokken. Toen kwam Vestia namelijk ook al in de problemen met zijn derivaten. Omdat de rente destijds weer steeg, kwam iedereen met de schrik vrij. Maar er werd wel afgesproken dat het WSW voortaan de derivatenposities van woningcorporaties zou 'monitoren'. Het lijkt er nu op dat dit bijzonder weinig om het lijf heeft gehad.


Dus dat is eigenlijk heel onduidelijk geregeld. Als er zoveel overheidsgeld op het spel staat, had de politiek dan niets moeten doen?

Die vraag is tot op heden totaal ondergeschoven in alle verhalen rondom Vestia. Als blijkt dat het toezicht op de corporatiesector verkeerd is ingericht, is dat uiteindelijk het falen van de Nederlandse overheid.


Om die conclusie te onderbouwen, moeten we terug in de geschiedenis. In 1995 zijn de corporaties praktisch verzelfstandigd, daarvoor stonden ze onder direct toezicht van het ministerie van Volkshuisvesting. Staatssecretarissen Heerma (CDA) en Tommel (D66) wilde dat de sector zijn eigen toezicht zou regelen.


Maar de Tweede Kamer wilde in die tijd alleen maar instemmen met de verzelfstandiging onder de voorwaarde dat er een goede financieel toezichthouder zou komen. In een motie werd de minister opgedragen een zelfstandig bestuursorgaan in te richten dat zou toezien op 'de doelmatigheid en rechtmatigheid' waarmee corporaties met hun geld omgaan. Ook zou de toezichthouder de bevoegdheid moeten krijgen om onafhankelijk onderzoek te doen naar de solvabiliteit van corporaties. Daarover zou de toezichthouder de minister en de Kamer moeten inlichten.


Volgens velen in de corporatiewereld is duidelijk dat die taken nu bij het Centraal Fonds Volkshuisvesting liggen. Maar Adri Duivesteijn - destijds indiener van de motie en inmiddels wethouder te Almere - is van mening dat alle verantwoordelijke staatssecretarissen en ministers sinds 1995 hebben nagelaten zijn opdracht uit te voeren. 'Er is tot aan de dag van vandaag nog geen wettelijke toezichtstructuur die zich kan meten aan een Mededingingsautoriteit of de AFM.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden