Hebben referendums zin?

Het kabinet twijfelt of een correctief referendum moet worden ingevoerd, maar wil het aantal onderwerpen bepreken. Amsterdam maakt zich op voor het eerste 'echte' referendum, morgen....

J. Bremer, hoogleraar Griekse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam: 'Het woord zegt het al: referendum, datgene dat moet worden verwezen. In dit geval: naar het volk. De Atheners - bij de Grieken is het begonnen - vonden dat bepaalde onderwerpen moesten worden overgelaten aan het volk. De Spartanen hadden wel een volksraadpleging, de apella, maar daar werden de mannen alleen geacht te juichen.

'Athene echter had een èchte volksraadpleging, de ekklesia. Daarboven stond een raad en dáárboven een kleine commissie van tien man. Die commissie stelde de agenda op voor de volksraadpleging. De mannen mochten echt beslissen over beleidskwesties: bugerrecht, oorlogsvoering. Het betekende iets. Je moet de mensen echt een stem geven. Dan stelt een referendum iets voor.

'Nederland is eigenlijk al te groot om te denken aan een collectief referendum. Athene had een relatief kleine bevolking: vijftig- à zestigduizend mannen werden opgeroepen om te stemmen. Een referendum op gemeentelijk niveau kan wel, het moet overzichtelijk zijn. Als het gaat om het leven ter plaatse heeft de bevolking de laatste stem. Dat is dè grondles van de Atheners.'

Eva Biesheuvel-Gütlich, initiatiefneemster van het referendum in Leiden over een nieuwbouwproject in de Rijndijkbuurt: 'Ik hoor vaak: ''Tegen de gemeente kun je niets beginnen.'' Maar het kan. De gemeente wilde hier elf monumentale bomen kappen en het Koninklijk Militair Invalidehuis, een monument uit 1913, afbreken om ruimte te maken voor luxe koophuizen. We hadden 4500 handtekeningen nodig voor het referendum op 8 maart, en die kregen we. 58 Procent stemde tegen het plan, 42 procent vóór. De raad heeft daarna bijna unaniem tegen de nieuwbouw gestemd.

'Eerst iets afbreken en dan bouwen, dat is barbaars. Maar het is ook een principekwestie: je moet niet de hele stad volbouwen. Dat geldt ook voor het referendum over het weilandje De Vrije Geer in Sloten. Het stadgezicht van Sloten gaat verdwijnen, dat mag niet.

'Elke zaak waarbij burgers zich niet au serieux genomen voelen, leent zich voor een referendum. Er moet niet direct bij elke zaak een referendum worden gehouden, maar bewaar ze. En dan bijvoorbeeld tien tegelijk. Denkbaar is een een vaste dag in het jaar waarop referendums worden gehouden.'

G. Irwin, politicoloog aan de Rijksuniversiteit Leiden: 'In principe kan er over elk onderwerp een referendum worden gehouden. Premier Kok wil bepaalde zaken uitsluiten: belastingen, het koningshuis. Maar het koningshuis is júist iets wat zich uitstekend leent voor een referendum. Stel dat het aanblijven van het koningshuis een kwestie is: wie moet er dan over beslissen. Het koningshuis zelf?

'Een correctief wetgevingsreferendum is een begin. Het is niet zo dat de burgers bepalen waarover een landelijk referendum wordt gehouden, over bijvoorbeeld de afschaffing van het leger of over euthanasie. Alleen in Leiden, op gemeentelijk niveau dus, is het initiatief een keer vanuit de bevolking gekomen.

'In Nederland kan de vraagstelling niet worden getoetst. Stel, er komt een referendum over wel of geen homoseksuelen in het leger. Achteraf kan blijken dat de uitspraak discriminerend is, maar vooraf is er geen toetsing. En het niet verbindend verklaren van de uitspraak heeft geen zin.'

Mr D. Elzinga, hoogleraar staatsrecht in Groningen: 'Een correctief wetgevingsreferendum heeft alleen betrekking op wetten. Veel beslissingen, bijvoorbeeld over kernraketten in Nederland, worden geen wet. Daarover kan geen referendum worden gehouden. Een effect kan zijn dat het kabinet dingen buiten wetten om regelt, om een referendum te voorkomen.

'De volgende vraag: welke wetten wel, en welke niet? Een referendum over de salarissen van politici zou te goedkoop zijn, maar over de sociale zekerheid kan best. Het plan van het kabinet is te beperkt.

'Een lokaal referendum is veel belangrijker dan een nationaal referendum. Daarin kunnen de burgers beslissingen nemen over kleine dingen: winkelsluiting, een fusie van scholen. Maar niet zoals in Amsterdam, waar de bevolking moet stemmen over de stadsprovincie, terwijl er nog niets is besloten. Rampzalig.'

W. Velthuis (PvdA), voorzitter stadsdeelraad Osdorp: 'Als het aan de deelraad had gelegen, was er geen referendum gekomen over het weilandje in Sloten. Het is nu alles of niks, het gaat nu enkel om de keuze tussen wel of geen 180 woningen bouwen. Er was wel een compromis mogelijk geweest.

'Ik ben tegen referendums. Je kiest een bestuur, en dat moet doen wat je wilt. Zo niet, dan stem je op een andere partij. Bovendien, voor je het weet, is de vraag: ''Hoeveel buitenlanders mogen er naar Nederland komen?'' Dan is de opkomst hoog, en de uitslag weet ik ook wel.'

Eric van den Berg

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden