Hebben Europese sancties tegen Poetin nog zin?

Druk, dialoog en een lange adem; maar het schiet niet op

Maandag buigen de Europese ministers van Buitenlandse Zaken zich over de verlenging van de sancties tegen Rusland, uitgevaardigd na de annexatie van de Krim vier jaar geleden. De westerse vergeldingsactie in Syrië van zaterdag en de reactie daarop van Rusland maken de zaak extra actueel. Hebben die sancties zin, en wie treffen ze precies? 

Beeld Getty

De conflicten tussen Europa en Rusland volgen elkaar steeds sneller op. De Salisbury-ruzie rond de oud-spion Sergej Skripal is naadloos overgegaan in de Syrië-crisis. Engeland en Frankrijk namen zelfs het risico van een rechtstreekse militaire confrontatie toen zij zaterdagochtend met Amerika een raketaanval uitvoerden gericht tegen het door de Russen gesteunde Syrische regime. De Europeanen proberen van alles om vat te krijgen op Poetin. Er is wapengekletter, er zijn gesprekken, er zijn sancties. Maar het schiet niet op.

Moeilijk grijpbaar

Poetin opereert als een stealthpoliticus: net als gevechtsvliegtuigen met een radar-afwerend schild is hij moeilijk grijpbaar. Gifgasaanvallen in het Britse Salisbury en het Syrische Douma, cyberplaagstootjes tegen vitale westerse infrastructuur, pogingen verkiezingen te beïnvloeden, de inlijving van de Krim, de ramp met MH17, het gestook in Oost-Oekraïne – de Russische president is er amper op vast te pinnen. Met ontkenningen, rookgordijnen en tegenbeschuldigingen zaait hij twijfel, verwarring en verdeeldheid onder zijn tegenstanders.

Vandaag komen in Luxemburg de Europese ministers van Buitenlandse Zaken bijeen. Waarschijnlijk worden nieuwe sancties afgekondigd tegen Syrië in een poging Moskous protegé Assad te weerhouden van verdere gifgasaanvallen. Voorts zal worden gesproken over hoe om te gaan met Rusland in het algemeen. Hoe kan men doordringen in Poetins hoofd om zo een gedragsverandering bij hem te bewerkstelligen?

Kanalen openhouden

Er zijn niet veel opties. Blijven praten is daar een van, zoals minister Blok afgelopen vrijdag deed in Moskou met zijn collega Lavrov. Het gesprek verliep bijzonder stroef. Toch zullen de Europese ministers de mantra herhalen dat de kanalen met Moskou open moeten blijven.

Daarnaast zijn er de sancties. Veel daarvan zijn ingesteld toen Rusland in 2014 de Krim afpakte van Oekraïne en in het oosten van dit land pro-Russische rebellen een afscheidingsoorlog liet beginnen. 150 personen die betrokken waren bij de schending van de Oekraïense territoriale integriteit zijn gestraft met een reisverbod en bevriezing van hun tegoeden in Europa. Er zijn beperkingen opgelegd aan het zakendoen op de Krim. Voorts zijn er economische strafmaatregelen ingesteld vanwege het niet-nakomen van het Minsk-bestandsakkoord. Bepaalde Russische banken hebben geen volledige toegang meer tot de Europese kapitaalmarkt; er is een wapenembargo; en sommige gevoelige technologie mag niet meer geleverd worden aan de Russische energiesector.

Lange adem

Deze maatregelen zijn zo’n vier jaar van kracht, maar hebben niet geleid tot een gedragsverandering bij Poetin, kun je stellen aan de hand van wat er de laatste jaren gebeurd is. ‘Klopt’, zegt een EU-diplomaat. Toch wil dat volgens hem nog niet zeggen dat ze geen effect hebben. Je moet reëel zijn in je verwachtingen. De media zijn te veel van de korte termijn. ‘De internationale samenleving is eenvoudig nog minder maakbaar dan de nationale. Druk, dialoog en een lange adem behoren tot de standaard gereedschapskist van iedere diplomaat’, aldus een andere Brusselse bron.

Europa zit in een moeilijk parket. Geweld tegen Rusland is uitgesloten, dus zijn sancties feitelijk het enige wapen. Maar het is een ingewikkeld wapen. Er is niet onmiddellijk resultaat en hoe langer succes uitblijft, des te sterker de twijfel aan het nut ervan. Al gauw wordt dan gezegd dat ze voor de bühne zijn bedoeld, als doekje voor het bloeden omdat je militair niet kunt reageren en toch wilt laten zien dat je wat doet. Ook zijn sancties vaak een tweesnijdend zwaard waarmee je ook jezelf pijn doet. Vraag maar aan de Nederlandse kaasexporteurs die getroffen werden door Russische tegenmaatregelen.

Afschrikkende werking

Tony van der Togt, Ruslandexpert van Clingendael, erkent dat sancties een moeilijk wapen zijn. Maar er was geen alternatief. Europa kon de inlijving van de Krim niet laten lopen. Ook vindt hij dat ze wel degelijk bijten. Hij verwijst daarbij naar pleitbezorgers in Moskou van modernisering van de Russische economie. ‘Daarvoor zijn leningen en technologie uit het Westen nodig. Zij willen van de conflicten af.’ Ook zijn er aanwijzingen dat nieuwe Amerikaanse sancties de oligarchen rond Poetin pijn doen. ‘Gerichte sancties kunnen verdeeldheid zaaien in de Moskouse elite en tot druk leiden om het beleid aan te passen.’

Dat Rusland ooit weer de Krim zal teruggeven, verwacht Van der Togt niet. Maar sancties kunnen Poetin soms wel doen inbinden. ‘Er zijn aanwijzingen dat Rusland verder had willen gaan in Oekraïne, maar daarvan afzag toen gedreigd werd Russische banken uit te sluiten van Swift, het systeem dat internationaal het betalingsverkeer tussen banken regelt. Dat zou chaos hebben veroorzaakt.’ Het schrikte Poetin af.

Sancties zorgen niet voor dezelfde opwinding als raketten, maar in alle stilte kunnen ze toch hun werk doen. Het vereist geduld, zeker gezien het Russische vermogen tot lijden, zegt de Brusselse bron. Van der Togt hoorde van iemand dat Rusland zich ook zomaar kan voorbereiden op honderd jaar eenzaamheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.