Hebben cao's hun langste tijd gehad?

CAO

Na supermarktketen Jumbo en werkgevers in de bakkersbranche en in de horeca wijst ook Albert Heijn de vakbonden de deur. Is de loonsverhoging zonder cao die magazijnmedewerkers krijgen een te ken des tijds?

Distributiecentrum van Albert Heijn in Almere. AH geeft het personeel op eigen houtje 1,75 procent meer loon. Foto Raymond Rutting/de Volkskrant

En weer zet een werkgever de vakbonden buitenspel: Albert Heijn geeft de magazijnmedewerkers in zijn distributiecentra een loonsverhoging, zonder een nieuwe cao af te sluiten.

Zijlijn

De supermarkt kwam er niet uit met FNV en CNV, en besloot daarom op eigen houtje om het personeel 1,75 procent salaris erbij te geven. Een fooi voor een bedrijf dat de Nederlandse omzet vorig jaar met 6,6 procent zag groeien, vinden de vakbonden. Maar voorlopig staan ze aan de zijlijn, en niet voor het eerst: supermarkt Jumbo bonjourde FNV en CNV vorige maand al de deur uit, zoals werkgevers eerder al deden in de cao-loze bakkersbranche en horeca.

123 jaar nadat Amsterdamse diamantslijpers hun bazen met een staking dwongen tot de eerste cao avant la lettre, lijkt de collectieve arbeidsovereenkomst haar langste tijd te hebben gehad. Toch kunnen de begrafenistoespraken voor de cao beter nog even op zak blijven, zegt Maarten Keune, hoogleraar sociale zekerheid en arbeidsverhoudingen. Buiten de monarchie hebben weinig instituten zo'n hoge waardering als de akkoorden die werkgevers en vakbonden sluiten over onze salarissen, vakantiedagen en andere arbeidsvoorwaarden. Acht op de tien Nederlanders vinden het bestaan van de cao (heel) belangrijk, nog eens acht op de tien zijn (heel) tevreden over hun eigen cao, blijkt uit onderzoek van TNO en het CBS.

Minderheid

De dekkingsgraad van de cao - het aandeel werknemers dat onder een cao valt, afgezet tegen het totaal aantal werknemers - is al jaren 80 procent. Hierbij past een kanttekening: zelfstandigen zonder personeel vallen niet onder een cao. De cao-dekking van alle werkende Nederlanders is door de explosie van het aantal zzp'ers van afgelopen jaren gedaald van 73 procent in 2004 tot 62 procent in 2015, blijkt uit cijfers van werkgeversvereniging AWVN.

Wat onverlet laat dat de cao ook onder werkgevers nog altijd populair is, zegt Jannes van der Velde van AWVN. Nederland telt een slordige achthonderd cao's, dus Albert Heijn en Jumbo vormen vooralsnog een minderheid.

Nieuw fenomeen

Het cao-onderhandelingsjaar 2017 verloopt tot nu toe prima, zegt Van der Velde. 'Een kwart van de aflopende cao's is tot nu toe vernieuwd, dat is normaal rond deze tijd van het jaar. We hadden de onderhandeling met Tata Steel als een mogelijke conflicthaard aangestipt, maar daar is onlangs gewoon een keurige cao mee afgesloten.'

Onder de oppervlakte borrelt het wel degelijk, ziet Keune. De cao-perikelen rond Jumbo en Albert Heijn zijn symptomatisch voor de tanende macht van de vakbonden. 'Als werkgevers hun zin niet krijgen, kunnen ze dreigen om alleen met het CNV om tafel te gaan, of met een van de kleinere vakbonden.' Die verdeel-en-heers-strategie is een nieuw fenomeen, vroeger gingen de werkgevers vrijwel nooit buiten de veruit grootste vakbond (FNV) om.

Het aan de zijlijn plaatsen van FNV gebeurde met de cao voor kledingwinkels, gesloten met de kleinere bonden De Unie en Alternatief voor Vakbond. 'Werkgevers kunnen tegen de FNV zeggen: als jullie ons geen draagvlak bieden, dan halen we het wel ergens anders. En dat kan volgens de wet: als drie mensen samen zeggen dat ze een vakbond zijn, mogen ze bij wijze van spreken een cao afsluiten.'

Loonmatiging

Verslechterde arbeidsvoorwaarden liggen dan al snel op de loer, denkt Keune. De stap van Jumbo om geen cao af te sluiten met de vakbonden, maar het op een akkoordje te gooien met de eigen ondernemingsraad, is een goed voorbeeld. 'De hoofdtaak van ondernemingsraden is om het bedrijfsbelang te bewaken. Stakingen afkondigen mag de OR helemaal niet. Dat maakt het voor een werkgever per definitie makkelijker om zaken te doen met de OR dan met de vakbonden.'

En je ziet het aan de lonen, zegt Keune. 'We zijn altijd al goed geweest in loonmatiging, maar nu lijkt de productiviteitswinst van onze economie nog minder dan vroeger bij werknemers terecht te komen, en meer bij de aandeelhouders.'

Verandering

In de 21ste eeuw stegen de Nederlandse lonen vrijwel structureel minder hard dan de arbeidsproductiviteit, blijkt uit CBS-cijfers. In de periode 2009-2014 werkten Nederlanders bijvoorbeeld elk jaar 0,8 procent productiever, terwijl de reële lonen 0,1 procent per jaar daalden. Ook voor de crisis bleven de lonen al achter bij de productiviteitsgroei.

Keune: 'Het is niet heel dramatisch nog, maar de verandering is er. Dus het is niet zo dat de FNV hogere eisen stelt dan vroeger, maar eerder dat werkgevers minder bieden.'