Hé, iemand een elektriciteitscentrale kopen?

Jarenlang hadden energiebedrijven zakken vol geld en werden overal stroomcentrales uit de grond gestampt. Nu is er een gigantisch overschot aan elektriciteit en probeert Nederland de centrales te verpatsen.

Alleen op de foto op het welkomstbord naast de toegangspoort roken ze, de twee schoorstenen van de Enecogen-centrale in het Rotterdamse havengebied. '870 megawatt, goed voor 1,4 miljoen huishoudens', luidt de trotse tekst onder de foto: zo veel zou de spiksplinternieuwe stroomfabriek moeten opwekken. Maar echte rook is nergens te zien. Als twee luierende kamelen liggen de twee bouwsels te wachten op de dingen die komen gaan.


Wat er komen gaat: een gedeeltelijke uitholling.


Het leek zo mooi. Een jaar geleden werd de tweeling door eigenaren Eneco en Dong in gebruik genomen als een van de meest efficiënte centrales van Nederland. Ze hadden twee vliegtuigmotoren die stroom gingen opwekken, ze hadden stikstofoxidenafvangers, ze waren de investering van 652 miljoen euro dubbel en dwars waard. 'We zijn zeer content met deze nieuwe centrale', sprak Jeroen de Haas, voorman van Eneco, die een 'schone concurrent' van bestaande centrales zou worden. 'Hij past uitstekend in onze strategie om de elektriciteitsproductie te verduurzamen. Met Enecogen zijn wij veel beter in staat om de fluctuaties in de elektriciteitsproductie uit onze windmolens op te vangen.'


Maar het afgelopen jaar bleek niemand de Enecogen nodig te hebben. Er is stroom in overvloed, overal in het land, om welke fluctuaties dan ook op te vangen. Stroom is zo goedkoop dat de productie van elektriciteit met een gascentrale meer kost dan die oplevert. Enecogen staat voor driekwart van de tijd stil.


En dus, zeggen bronnen, wordt de kern van de centrale nu verpatst, voor de helft. Een van de twee ultramoderne turbines wordt binnenkort uit de buik van de centrale gehesen en op transport gesteld naar een land waar ze wel stroom nodig hebben. Japan, wellicht. Op die manier hoeven de Aziaten niet anderhalf jaar te wachten op de levering van een nieuwe turbine en zien Eneco en Dong tenminste nog wat van hun geld terug.


Het is vooralsnog de creatieve climax van een geweldige kapitaalvernietiging die de afgelopen jaren in Nederland heeft plaatsgevonden.


Want Eneco en Dong zijn niet de enige bedrijven die hebben geïnvesteerd in projecten waarop alleen maar geld wordt verloren. In totaal, leert een ruwe schatting, is er het afgelopen jaar zo'n 5 à 6 miljard euro afgeboekt op de Nederlandse elektriciteitscentrales. Omdat er gewoon te veel zijn. Dat geld is weg. Kwijt.


Er is paniek in de sector, zeggen betrokkenen. Er staat een ongekende sanering op stapel, zegt de branchevereniging . En of er nog geld is voor de vergroening van de stroomproductie is de vraag.


Wat is er gebeurd?


We hebben er zelf om gevraagd. Op 9 juni 2004 stuurt toenmalig minister Brinkhorst van Economische Zaken een brief aan de Tweede Kamer, waarin hij zijn energiebeleid uiteenzet. 'Gelet op de levensduur van de huidige centrales en de stijgende elektriciteitsvraag, zijn de komende jaren veel investeringen in productiecapaciteit nodig', schrijft hij. Hij heeft het over de 'uitstekende aanvoerroutes voor brandstoffen zoals kolen', waardoor het voor de hand ligt om in Nederland veel meer elektriciteit te gaan produceren. Op termijn kunnen we zelfs 'een exportland van elektriciteit worden', schrijft hij.


Brinkhorst heeft het in de brief veelvuldig over de 'voorzieningszekerheid' - het licht mag niet uit - maar het achterliggende idee is dat stroom niet te duur mag worden. Daar hebben grootverbruikers van energie, in eendrachtige samenwerking met VNO-NCW, stevig voor gelobbyd. Straks vertrekt de industrie uit Nederland! In de jaren die volgen, wordt alles voorbereid om nieuwe centrales in Nederland aantrekkelijk te maken.


In theorie zijn er maar één of twee centrales nodig, maar zo werkt het niet. De markt is net geliberaliseerd, de voorwaarden zijn aantrekkelijk, de elektriciteitsprijs is hoog, de energiebedrijven hebben zakken met geld - ineens vindt iederéén het een goed idee een centrale neer te zetten.


'Zo werkt het in de energiewereld', zegt Ebel Kemeling van Spring Associates, een adviseur in de sector. 'Iedereen slaat zo lang mogelijk zijn beurt over, maar als er iemand gaat, dan de anderen ook. Anders zit jij straks met een oude inefficiënte centrale, terwijl de concurrent het gras voor je voeten wegmaait met een mooie nieuwe.'


Dus daar gaan ze, in de jaren na de brief van Brinkhorst. Het laatste zetje wordt gegeven door een lobbyclub onder leiding van oud-Hoogovens-topman Fokko van Duyne, zo staat mooi beschreven in het boek Verslaafd aan Energie van Noud Köper. Die club maakt namens de energie-intensieve industrie met de energiebedrijven afspraken over de afname van de op te wekken stroom. Ook de FNV mengt zich in het koor: nieuwe centrales, werkgelegenheid!


Allemaal ruiken ze dan hun kans: Nuon, Eneco, Essent, Delta, en buitenlandse partijen als Eon, RWE en Electrabel (nu onderdeel van GDF Suez). Ze bouwen kolencentrales op de Maasvlakte en in Eemshaven, ze bouwen gascentrales bij Rotterdam, Vlissingen en Lelystad. De bestaande binnenlandse capaciteit van 15 gigawatt gaat ruim verdubbelen. Als Nederland straks die stroom niet nodig heeft, dan het buitenland wel, is het idee.


En passant worden de Nederlandse bedrijven Essent en Nuon eind 2008 en begin 2009 overgenomen door het Duitse RWE en het Zweedse Vattenfall. Die betalen, gestuwd door hun eigen overgewaardeerde balans, ijdele bestuursvoorzitters en gretige zakenbankiers, op de top van de elektriciteitsgekte 9 en 10 miljard euro voor hun aankopen. 'Wij hebben destijds ook een geïnteresseerde partij geadviseerd', zegt Kemeling. 'Wij zaten met ons bod 3 miljard lager. Gekkenwerk.'


Duitse concurrentie

De financiële crisis is dan al uitgebroken, maar dat hebben de energiebedrijven nog niet helemaal door. Dat de vraag naar elektriciteit ook kan dalen, is geen optie.


Wat ook niet goed wordt ingeschat, is de opkomst van groene energie in Duitsland. Dankzij genereuze vergoedingen is daar een enorme productie van groene stroom op gang gekomen. Overal duiken windmolens op, iedereen legt zonnepanelen op zijn dak. Op zonnig en winderige dagen haalt Duitsland nu bijna de helft van zijn elektriciteitsbehoefte uit duurzame energie (nieuw record op 25 april: 49 procent), en de overschotten stromen de grens over, naar Nederland. De stroomprijs daalt op dat soort momenten tot nul en conventionele centrales kunnen steeds vaker worden uitgezet. De centrales met de duurste brandstof (gas) vallen het eerst stil, maar ook met kolencentrales valt nauwelijks geld te verdienen. Dat zie je terug in de waarde van die centrales. Ze worden voor honderden miljoenen euro's tegelijk afgeschreven, de eigenaren zitten nu in zwaar weer.


RWE is 1,7 miljard kwijt in Nederland. Vattenfall 1,5 miljard. Eneco zit op een afwaardering van 78 miljoen. Het Duitse Eon en het Franse GdF Suez maken alleen Europese cijfers bekend, maar zitten naar schatting ook op een miljard euro. De Fransen hebben drie centrales à 1,2 gigawatt grotendeels gesloten, waaronder die in Eemshaven.


En daarmee houdt het niet op, voorspelt adviesbureau PwC in een vorige week gepubliceerd rapport voor Energie Nederland, de vereniging van energiebedrijven. Volgens het basisscenario moet er de komende jaren nog 7,3 gigawatt aan capaciteit worden stilgelegd zo'n acht grote centrales. 'De fundamenten van de markt zijn dramatisch veranderd', schrijven de auteurs.


Het meest dramatisch is een grafiekje waarin staat hoeveel geld er met elektriciteitscentrales wordt verdiend tot 2020. Een dikke grijze streep geeft de nullijn aan. De meeste punten zitten daaronder: er valt in alle geschetste scenario's in elk geval met gascentrales geen droog brood meer te verdienen. Voor kolencentrales zijn de vooruitzichten iets beter, met dank aan de goedkope steenkool uit Amerika (waar kolen door goedkoop schaliegas worden verdrongen), maar ook de nieuwe kolencentrales 'verdienen hun investering niet terug'.


Nieuwe kolencentrales

Met dat idee is het surrealistisch rond te lopen op de Maasvlakte, waar Eon en Gdf Suez de laatste hand leggen aan hun nieuwe kolencentrales. Grote, strakke, raamloze blokkendoosgebouwen, primaire vormen in grijze en blauwe tinten tegen elkaar aan gezet, klaar voor gebruik. Bij de nieuwe centrale van GdF Suez, prachtig aan het water gelegen, lopen donderdagmiddag een paar mannen met helmen en bergbeklimmersuitrusting de centrale in voor wat laatste klussen. De lopende band staat al te trappelen: op het aanpalende terrein liggen de bergen steenkool klaar.


Ze zal zeker een miljard hebben gekost. Volgens het PwC-rapport gaat de centrale van 736 megawatt jaarlijks per megawatt ongeveer 50 duizend euro verlies maken. Tel uit je winst.


Het is een klassieke boom-bust, zegt Kemeling, een klim naar een afgrond. Een varkenscyclus volgens het boekje, nog versterkt door specifieke trekjes van de energiemarkt. De bedrijven zijn overgewaardeerd, hebben veel betaald voor overnames en veel te veel gebouwd. Door de crisis gaat de vraag onderuit, gaan de prijzen onderuit, gaan de balansen onderuit. Daar komen de Duitse windmolens nog bij en de kosten van de Atomausstieg. 'Dat waren drie vuistslagen in het gezicht van de energiebedrijven', zegt Kemeling.


Voor gascentrales komt daar nog de Amerikaanse schaliegasontwikkeling bij, waardoor ineens goedkope steenkool naar Europa komt en de gascentrales uit de markt worden gedrukt.


Wie met de energiebedrijven praat krijgt steevast te horen: dit konden we niet zien aankomen. 'In twee jaar tijd is er het equivalent van dertig centrales aan windmolens in Duitsland geplaatst', zegt directeur Erwin van Laethem van RWE in Nederland. 'Dit heeft niemand kunnen voorzien.' André Jurjus van Energie Nederland: 'Die Duitse wind hebben we onderschat. Dat schaliegas kwam echt als donderslag bij heldere hemel.'


Anderen denken daar anders over. 'Wij waarschuwden in 2007 al dat er overcapaciteit zou komen', zegt Ron Wit van Natuur en Milieu, al jaren actief in Den Haag als energielobbyist. 'We werkten toen mee aan een rapport over de Nederlandse energievoorziening. Maar die waarschuwing mocht niet in het advies komen.'


'Natuurlijk hadden ze het kunnen zien aankomen', zegt Kemeling. 'De boom-bust-cyclus is een gegeven in zo'n oligopolistische markt.' Een markt met weinig aanbieders, weinig marktwerking: dan loopt iedereen achter elkaar aan. En de windmolens, het schaliegas, de opgeblazen balansen: de kiemen waren al zichtbaar.


Wat nu, met de gebakken peren? Veel energiebedrijven zitten financieel dermate penibel, dat ze in Europa duizenden werknemers moeten ontslaan. Daarnaast schroeven ze hun groene projecten terug.


In Nederland is tot 2020 zo'n 38 miljard euro nodig om het doel van 16 procent duurzame energie te halen. Dat komt overeen met 42 procent duurzame elektriciteit. Daarvoor is een subsidieregeling, de SDE+, die in theorie genoeg is, zegt Jurjus van Energie Nederland. Maar in de praktijk niet. 'Dat geld krijg je pas als je stroom opwekt. Je zult eerst in de opwekkingscapaciteit moeten investeren. De subsidieregeling is maar de helft van het verhaal. '


En die andere helft wordt lastig. 'De vraag is of er genoeg financiële middelen zijn om investeringen te doen', zegt een woordvoerder van Nuon. 'De lage elektriciteitsprijzen drukken de resultaten en maken het daarmee moeilijk te investeren in grote projecten', zegt Eon. 'De rendementen van energiebedrijven staan dusdanig onder druk dat er onvoldoende middelen beschikbaar zijn voor de benodigde nieuwe investeringen', zegt Delta. En RWE halveert de investeringen in windparken op zee.


Vuile energie

Maria van der Hoeven, directeur van het internationaal energieagentschap IEA, waarschuwde vorige maand dat de omslag naar schone energie stokt. 'De gemiddelde eenheid energie die vandaag wordt geproduceerd, is net zo vuil als twintig jaar geleden', aldus de IEA-directeur (die overigens in een vorig leven als minister van Economische Zaken zei dat subsidies voor duurzame energie moesten worden afgeschaft, omdat die bedrijven 'lui' zouden maken).


Kan de vergroening ook zonder de traditionele bedrijven? Radicale 'transitiedenkers' als de Rotterdamse hoogleraar Jan Rotmans bezien de financiële sores van de traditionele stroombedrijven enigszins handenwrijvend. Maar er lijken niet genoeg alternatieve partijen te zijn om grootschalige duurzame energie te financieren. Particulieren kunnen wel wat zonnepanelen leggen en stukjes windmolen kopen, maar hebben niet genoeg geld over voor het grotere werk. Pensioenfondsen en institutionele beleggers kunnen hooguit als partner bij springen, maar hebben niet de kennis om het alleen te doen.


In een nieuw rapport van adviesbureau BoerCroon wordt gesuggereerd dat de netbeheerders (de stroomtransporteurs) de investeringen voor hun rekening zouden kunnen nemen, omdat die in overheidshanden zijn en daardoor een langere adem hebben. Maar die bedrijven mogen van de wet geen energie opwekken.


Het PwC-rapport suggereert dat de overheid moet ingrijpen. Er zou een vergoeding moet komen om bestaande centrales toch draaiend te houden: die kunnen namelijk nog best nodig zijn om piekstroom te leveren als de zon en de wind dat niet doen. Ook zou er een hogere CO2-prijs moeten komen, zeggen mensen als Kemeling, om de gascentrales te steunen en de kolencentrales te ontmoedigen. Maar dat willen de eigenaren van kolencentrales niet: die willen juist minder CO2-belasting en wijzen op de bijstook van biomassa in kolencentrales, een van de belangrijkste Nederlandse manieren om het doel van 16 procent duurzame energie te halen.


Het is een ingewikkelde discussie, zegt Jurjus. 'Voorlopig zitten we met een ongezonde sector. Die 16 procent duurzame energie is technisch en organisatorisch al moeilijk, maar zonder investeerders wordt het helemaal een lastige opgave.' Kemeling is stelliger. 'Zoals het nu loopt halen we dat doel in elk geval niet.'


Tekst


Foto


miljard euro is er afgeboekt op de Nederlandse elektriciteitcentrales.


Minister Brinkhorst van Economische Zaken op 9 juni 2004 in een brief aan de Tweede Kamer.


Stroomoverschot

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden