Haye van der Heyden: 'Als NSB-kind behoorde ik tot mindere soort'

4 Uur Nieuwsbreak

NSB'ers waren nog fouter dan we tot nu toe dachten, concludeert historicus Bas Kromhout in zijn boek Fout!. Maar tussen goed en slecht zit een groot schemergebied, stelt theatermaker en zoon van een NSB'er Haye van der Heyden in de Volkskrant Nieuwsbreak. 'Je kunt de holocaust niet in Wilders' schoenen schuiven.'

Haye van der Heyden: 'In mijn jeugd ben ik eraan gewend geraakt dat ik tot een mindere soort.' Beeld anp

NSB'ers waren fouter dan gedacht, luidt de conclusie van Fout!. Verrast?
'Elke tien jaar is het verhaal weer anders, dus ik ben er niet ondersteboven van. De echte waarheid ligt in het verleden. Een jaar of tien geleden heb ik met mijn vader over zijn oorlogsgeschiedenis gesproken. Ik weet waar hij voor stond en wat ik aan hem heb.

'Na te hebben gediend in het Nederlandse leger reisde mijn vader af naar het Oostfront, om daar te strijden tegen de 'godloze' communisten - dat gold destijds als dapper. Bij terugkomst heeft hij een laffe keuze of erg stomme fout gemaakt, als jongen van 24 jaar, door zich aan te sluiten bij het Duitse bewind. Dat is zo fout als het maar zijn kan.'

Antisemitisme was wel degelijk sterk onder NSB'ers, getuige de periodieken. Zelf zo ervaren?
'Voor zover dat kan, ben ik er vrijwel zeker van dat mijn vader niet antisemitisch was. Wel heeft hij als hoofd van de Landwacht in Zuid-Holland indirect meegewerkt aan deportaties. Hij zei niet op de hoogte te zijn geweest van de machinale vernietiging die in het oosten plaatsvond, ik geloof hem daarin.

'Ik heb hem leren kennen als een man met rechte rug, die onvermurwbaar vasthield aan zijn principes. Hij was een overtuigd katholiek. Antisemitisme paste daarin niet.'

Heeft u last gehad van het oorlogsverleden van uw vader?
'In mijn jeugd ben ik eraan gewend geraakt dat ik tot een mindere soort behoorde. Als we wilden spelen bij een vriendje, zeiden ouders soms: hij liever niet. Sindsdien voel ik een sterke verbondenheid met alle groepen die gediscrimineerd worden. Het hoeft er op tv maar over te gaan en ik zit aan de buis gekluisterd. Pas later realiseerde ik me waardoor dat kwam.'

In een bijdrage aan Fout! schrijft uw broer en historicus Chris van der Heijden niet zo onder de indruk te zijn van de antisemitische uitingen in de NSB-blaadjes.
'Chris is de nuance zelve, soms iets te. Dan lijkt het alsof hij onze vader probeert te verdedigen, wat hem soms verweten wordt.'

In dit geval ziet uw broer gelijkenissen met Wilders.
'Daar steggelen wij nog weleens over. Ik ben een verdediger van het verschijnsel Wilders. PVV'ers krijgen het stempel 'fout' op zich geplakt, dat ken ik. Maar het mag niet dat zij zo gezien worden.

'Je kan Wilders niet uitmaken voor fascist. Wellicht dat in de oorspronkelijke betekenis van het fascisme, met zijn nadruk op mannelijkheid en kracht, wel wat van de PVV is terug te vinden. Parallellen tussen de NSB en de PVV zijn niet geheel onterecht. Maar tegenwoordig kleeft aan de term 'fascisme' de holocaust, de grootste misdaad uit de geschiedenis. Die kun je Wilders niet in de schoenen schuiven, die kan je niet op iemand plakken.'

NSB-leider Anton Mussert houdt een rede, 1942. Beeld anp

PVV-stem

Kan iemand een voorstander zijn van globalisering en een verenigd Europa, en ondertussen op Wilders stemmen?

'Ja, ik ben die persoon.' Lees hier het opiniestuk van Van der Heyden uit 2011. (+)

In Fout! ligt alle nadruk op de slechtheid van de NSB. Terecht?
'Op het moment dat je hebt meegewerkt met de vijand ben je per definitie fout, punt. Maar zoals Chris uitstekend in zijn boek Grijs verleden aantoont, was het tijdens de oorlog een ongelooflijke chaos. Op een enkeling na bestond geen zwartwitindeling tussen goed en slecht.

'Toch wil men graag mensen indelen bij de ene óf de andere soort. Daar verzet ik me tegen vanuit mijn achtergrond. Tussen het zwart en het wit bevinden zich verschillende tinten grijs, het is een glijdende schaal.'

Afscheid van vrijwilligers die in 1943 in Duitse dienst naar het Oostfront vertrekken. Beeld anp

Tot slot, is het goed dat we het hier nog over hebben?
'Ja, er worden immers vergelijkingen getrokken tussen de NSB en de PVV. Verontwaardiging over discriminatie wordt heel arbitrair toegepast. Het is terecht als de achterstelling van allochtonen wordt aangekaart, dat is pijnlijk.

'Maar bij Pauw zag ik een fragment van een rechter die zei dat hij nooit een PVV-stemmer zou aannemen op zijn departement. Gerard Spong noemde die uitspraak dapper. Dan breekt mijn klomp. Iemand uitsluiten vanwege zijn of haar politieke voorkeur is hetzelfde als iemand discrimineren om zijn of haar achternaam.'

Dit is aflevering 698 van de Nieuwsbreak, het nieuwsinterview van de Volkskrant, elke dag om 16.00 uur online.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.