Hausse aan Matthäus Passions: 'Beseffen jullie hoe uniek dit is?'

AMSTERDAM - Nog een kleine twee weken te gaan tot Goede Vrijdag en de passies van Johann Sebastian Bach schallen vaker dan ooit tussen de vaderlandse kerkmuren. Het aantal uitvoeringen van de Matthäus en de Johannes Passion stijgt met 12 procent ten opzichte van 2013. De allereerste 'roze' Johannes is onlangs opgeeist door het GaLAkoor, het Gay and Lesbian Amsterdam Koor. Een 'Kinder Matteus' was er al, evenals talloze meezing-Matthäussen.


De passiegekte of Matthäusmanie was in 2013 voor muziektijdschrift Zingmagazine aanleiding voor een passiebarometer. Werden vorig jaar 169 uitvoeringen van beide oratoria genoteerd, de stand staat nu op 189: 141 keer Matthäus, 48 keer Johannes. Topdag van Bachs werken over Jezus' lijdensverhaal is Palmzondag (13 april) met 23 uitvoeringen.


De Johannes Passion is bezig aan een opmars, volgens Dolf Weverink, hoofdredacteur van ZINGmagazine. 'Niet zo vreemd, want de Matthäus is een dure productie met een dubbel koor en orkest, en veel solisten.


'Esthetisch gezien is de Johannes Passion lang een ondergeschoven kindje geweest. Veel mensen ontdekken nu hoe geweldig die is. Hij is bovendien korter en wat minder larmoyant.'


De hausse aan uitvoeringen in de passietijd, de weken voor Pasen, is een uitgeproken Nederlands fenomeen. 'Beseffen jullie wel hoe uniek dit is?', vraagt de Vlaming Xavier Vandamme, hoofd van het Festival Oude Muziek in Utrecht. Hij bestempelt de laaglandse traditie als een 'wat exotisch verschijnsel'. 'In andere Europese landen wordt de Matthäus Passion ook uitgevoerd, maar lang niet zo vaak, en meestal het hele jaar door. Het stuk lijkt in Nederland verheven boven andere repertoiren.'


Eind 19de eeuw ontstonden in heel Europa Bachverenigingen gedragen door amateurculturen. Dirigent Willem Mengelberg en het Concertgebouworkest gaven vanaf 1899 een slinger aan een beginnende traditie met romantische, verkorte uitvoeringen van Bachs opus magnum uit 1728. In 1922 werd het stuk voor het eerst uitgevoerd in de Grote Kerk te Naarden door de Nederlandse Bachvereniging, een gebeurtenis die zou uitgroeien tot een society event.


De populariteit van koormuziek en tv-spektakels als The Passion (dit jaar 17 april vanuit Groningen) draagt bij aan de belangstelling voor Bachs passies. Ook de Bach-cd's die in de jaren negentig per strekkende meter bij het Kruidvat te koop waren voor een habbekrats liggen mede ten grondslag aan het huidige succes van de Bach-passies. Dirigent-van-indertijd Pieter Jan Leusink 'doet' dit jaar 27 Matthäussen met The Bach Choir & Orchestra of the Netherlands.


Dolf Weverink van ZINGmagazine schrijft het enthousiasme vooral toe aan de protestantse aard van Nederland. 'Dat Lutherse van Bach zit in onze ziel. Het maakt deel uit van het dna van dit land: contemplatie, een beetje boete doen. Voor velen is het bijwonen van de Matthäus of Johannes een religieuze, bijna extatische ervaring. Het is een moment van bezinning in het voorjaar, juist omdát we niet meer naar de kerk gaan.'


Jos van Veldhoven, dirigent en artistiek leider van de Nederlandse Bachvereniging, voelt tijdens uitvoeringen hoe 'ongelooflijk sterk' de muziek aankomt bij het publiek. 'Het lijkt soms of het publiek onderdeel wordt van de muziek. Ze kennen de muziek, ze kennen de koralen - het is iets van iedereen geworden.'


Er zit een transcendent aspect aan de stukken, meent hij: 'Bach-liefhebber Albert Schweitzer zei ooit iets als: 'Het is alsof Bach door de tekst heen naar een hogere orde gaat.' Dat herken ik bij veel mensen. Ze associëren de passie misschien niet direct meer met het bijbelverhaal, het is wel muziek die heel sterk raakt aan gevoelens. Het is troost, emotie. Ze maken een ijkpunt in het voorjaar, net zoals ze dat ook doen met Kerst. Het ritueel dat ze met Pasen kiezen is de passiemuziek van Bach.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden