Hare Majesteit heeft altijd gelijk

Het beeld van Beatrix dat opdoemt uit Ik zal handhaven is te mooi om waar te zijn. Het is gebaseerd op uitspraken van hovelingen, 'kenners' en staatslieden met meel in de mond.

Lars Andersson, E.A.: Ik zal handhaven - Beatrix, koningin in een veranderd land

Boom; 304 pagina's; € 19,90.


'Niemand vindt haar aardig.' Dat vertrouwde mij een VVD-minister toe aan het eind van de avond in een café aan het Plein, tegenover de ingang van de Tweede Kamer. Ik was in 1999 net begonnen als politiek commentator van deze krant en verbaasd over deze observatie. Ik sprak immers niet met een linkse republikein, maar met een kopstuk van een van de meest oranjegezinde partijen van Nederland.


In de tien jaar die ik rond het Binnenhof doorbracht, probeerde ik zo nu en dan te vissen naar ervaringen van bewindslieden met het staatshoofd - en het beeld werd er niet positiever op. Ministers beklaagden zich over de bemoeizucht van Beatrix, over het feit dat ze het beleid voortdurend ter discussie wilde stellen - al dan niet ingefluisterd door vertrouwelingen - en dat zij veel meer tijd kwijt waren met het hof dan ze ooit hadden gedacht.


Ze wilden het probleem ook weer niet overdrijven. Ze hielden zich groot onder het motto dat alleen zwakke ministers bang waren voor de majesteit. Bovendien zaten weinigen te wachten op gedoe met grondwetswijzigingen om de monarchie een kopje kleiner te maken. Maar toch, een sinecure was het niet, het Beatrixmanagement. Zeker niet voor de minister-president.


Lars Andersson, Lukas Burgering en Heidi Wulfsen maakten in 2005 voor de NOS de televisiedocumentaire 25 Kroonjaren. Het deze week verschenen Ik zal handhaven is een follow-up in boekvorm. De drie programmamakers spraken en correspondeerden opnieuw met de premiers Van Agt, Lubbers, Kok en Balkenende en interviewden vele andere betrokkenen. Ter opvulling van de witte vlekken maken hoogleraren als Paul Schnabel, Henk te Velde en Joop van den Berg hun opwachting als profeten, met bezweringen als: 'Ik denk dat de koningin dat niet fijn heeft gevonden'.


Het beeld dat uit Ik zal handhaven opdoemt, is te mooi om waar te zijn. Beatrix is onfeilbaar. Als er problemen zijn, ligt dat altijd aan de anderen. Aan geklungel van informateurs, die hun mond voorbijpraten. Aan premiers die de kwetsbare Oranjes veel te hard aanpakken. Aan politici die het in hun hoofd halen het functioneren van de constitutionele monarchie ter discussie te stellen. Aan het populisme, het gebrek aan respect, aan de verloedering van omgangsvormen en aan bekrompen chauvinisme van de post-fortuynjaren.


Als 'rode draad' van de ambtsuitoefening door Beatrix ziet het trio het 'consequent vasthouden aan dezelfde thema's: verdraagzaamheid, saamhorigheid en eenheid in onze samenleving. Ze heeft oog voor de zwakkeren en geeft een stem aan diegene die zelf geen stem heeft. Die visie zien we in alles terugkomen.'


Vele geïnterviewden memoreren gretig hoe aardig, hartelijk en meelevend de koningin hen bejegende. Roger van Boxtel, Agnes Jongerius en Els Borst illustreren een en ander met vertederende anekdotes.


Oog in oog met de koningin in het paleis op de Dam in het voorjaar van 2002 kreeg ik een andere indruk. Namelijk dat het Beatrix niet zoveel kan schelen hoe de onderdanen tegen haar aankijken. Ze ontdooide tijdens de besloten voorstelling: een gesprek dat collega Michaël Zeeman voerde met de grote Turkse schrijver Orhan Pamuk. Beatrix identificeert zich met kunstenaars over wie zij het romantische idee heeft dat ze over bijzondere gaven beschikken en daardoor veel interessanter gezelschap zijn dan gewone stervelingen.


Een van de hoofdpersonen in Ik zal handhaven is Geert Wilders, in de rol van de schurk. Hij komt zelf niet aan het woord, net zo min als SP'ers, republikeinen en ander ongeregeld volk. Hoe de koningin over Wilders denkt, 'laat zich raden', orakelt Joop van den Berg. Dorien Pessers laat zich van haar deftige kant zien: het populisme is tegen gezag en autoriteit, redeneert de juriste, dus het ligt voor de hand dat de animositeit wederzijds is. Het is in hoge mate suggestief, de lezer moet zelf maar de conclusie trekken dat Beatrix, met haar groenlinksige wereldbeeld, de pest heeft aan de voorman van de Partij voor de Vrijheid.


Het roept allerlei vragen op. Heeft de majesteit iets begrepen van de Opstand der Burgers in 2002? Kon zij zich werkelijk verplaatsen in de zorgen van bewoners die hun oude wijk in korte tijd van kleur zagen verschieten? Of in de afwijzing van de Europese Grondwet door twee van de drie kiezers in het roemruchte referendum van 1 juni 2005?


In 1995 ging de koningin op staatsbezoek naar Indonesië. De vraag speelde of de regering excuses moest aanbieden voor de koloniale wandaden. Het kabinet-Kok vond uiteindelijk van niet, maar wat vond de koningin? Het gerucht ging dat zij wel excuses wilde aanbieden, maar Wim Kok wil dat niet bevestigen. De vertrouwelijkheid van de gesprekken tussen staatshoofd en minister-president voert hij als reden aan, wat de indruk versterkt dat er wat aan de hand was. Dus wordt er gespeculeerd. Toenmalig minister Jan Pronk: 'Het is mijn intuïtie, maar ook niet meer dan dat, dat de koningin verder was dan een deel van de Nederlandse politiek.'


De historicus Jan Bank, betrokken bij de voorbereiding van het bezoek, zegt: 'Het is niet onwaarschijnlijk dat Beatrix een streep wilde zetten onder het dekolonisatieverleden, en dat mede onder invloed van Claus.' Kon dit echt niet uitgezocht worden? Heeft prins Claus zich hierover uitgelaten tegenover Pronk, Bank of wie dan ook?


Volgens diverse zegslieden kon Beatrix niet goed overweg met Dries van Agt en Jan Peter Balkenende. Dat kan natuurlijk niet aan de vorstin liggen. Zo kwalificeren de auteurs de kritiek van Van Agt op het feit dat het staatshoofd verstek liet gaan bij de begrafenis van paus Johannes Paulus II in 2005 als een 'oprisping'. Balkenende is de gebeten hond vanwege het verzwegen verleden van Mabel Wisse Smit met topcrimineel Klaas Bruinsma. Ik was erbij toen Balkenende in oktober 2003 de pers inlichtte over de kwestie, die eindigde met openbare boetedoening door Friso en Mabel. Balkenende zei onomwonden waar het op stond: 'Als onwaarheid wordt gesproken, is daar geen kruid tegen gewassen.' Verfrissend, vond ik, maar in Ik zal handhaven wordt het als een emotionele uitglijder gepresenteerd, die hem door de Oranjes bijzonder kwalijk is genomen. Toenmalig woordvoerder Jack de Vries: 'Niet verstandig, maar wel oprecht. Hij had geen vragen van journalisten moeten beantwoorden. We - de RVD en ik - hadden hem tegen zichzelf moeten beschermen, juist omdat het zo persoonlijk was.'


Balkenende zelf ziet het anders: 'Lief en leed hebben we gedeeld. (...) Ook nu nog voel ik warmte als we elkaar tegenkomen.' En: 'Wat ik jammer vind aan de beeldvorming, is dat ik er zo weinig over kan zeggen. Ik kan niet inhoudelijk ingaan op de gesprekken die we hebben gevoerd of de brieven die ik van haar heb gekregen.'


Zo werkt het leerstuk van de ministeriële verantwoordelijkheid - de koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk - in dit geval tegen Balkenende. Maar het werkt ook tegen de waarheidsvinding, tegen de geschiedschrijving en uiteindelijk ook tegen Beatrix zelf. Hoe langer je leest in Ik zal handhaven, hoe meer je wilt weten hoe het écht zat, hoe ze er zelf over dacht en hoe ze erop terugkijkt.


De historicus Mark Rutte zou Beatrix dan ook moeten uitnodigen in de voetsporen van haar grootmoeder Wilhelmina (Eenzaam, maar niet alleen) te treden en haar memoires te schrijven. Ze kan natuurlijk ook, zoals als haar vader Bernhard deed, de Volkskrant uitnodigen om onder de werktitel De prinses spreekt haar hart te luchten. We komen graag even buurten op Drakensteyn.


DE TROONSWISSELING IN BOEKEN

Coos Huijsen promoveerde vorig jaar op Nederland en het verhaal van Oranje, een diepgaande studie over de relatie tussen de Oranjedynastie en het volk (Balans, € 29,95). In Alle 33 troonredes zijn de gebundelde troonredes via een register toegankelijk gemaakt (Elsevier, € 17,95). Han van Bree maakte een plaatwerk voor de fans: Beatrix Koningin der Nederlanden (Spectrum, € 29,99). Onderzoeksjournalist Jutta Chorus komt binnenkort met Beatrix - Dwars door alle weerstanden heen, dat zich concentreert op de periode 2002-2005 (Atlas Contact, € 24,95). Volkskrant-journalisten Jan Hoedeman en Remco Meijer publiceerden in 2010 hun biografie Willem IV (midprice-editie bij Atlas Contact, € 12,50). Een herziene versie is in de maak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden