Hardnekkige begoochelingen

Het Museon in Den Haag, woensdag jongstleden. Technici leggen de laatste hand aan de tentoonstelling Illusions, over de misleidbaarheid van de hersenen....

MARTIJN VAN CALMTHOUT

Een eigenwijze passant houdt zijn pas in, stapt resoluut over de afrastering van roodwitte tape en loopt naar het zwartwitte tegelwandje dat middenin het museum is neergezet. Met één oog dicht controleert hij argwanend of de tegels wel allemaal hetzelfde formaat hebben en in rechte regels zijn gezet.

Nee, alles deugt. Terwijl hij toch gezworen had dat er geen rechte lijn in zat. Hebt u dat nou ook, dat het maar niet weg wil gaan, informeert hij voorzichtig bij de toeslenterende suppoost?

Het zal bezoekers van de nieuwe expositie in het Haagse museum - gewoon open terwijl het aangrenzende Gemeentemuseum voor een jarenlange verbouwing is gesloten - nu en dan moeite kosten om te geloven wat ze zien. Ga je welbewust naar een tentoonstelling over zinsbegoocheling, is de gedachte, en dan zie je toch niet hoe het echt in elkaar zit.

Illusions, een productie van het Finse wetenschapscentrum Heureka in Helsinki, waarmee het Museon een samenwerking heeft, wemelt ervan. Holle objecten blijken bol, groot blijkt klein en omgekeerd, zwaar blijkt licht, warm koud, lang kort, je kunt er na drie stappen in een spiegelpaleis hopeloos verdwaald blijken, kleuren veranderen in andere kleuren, je ziet diepte waar die niet bestaat, of beweging, en links blijkt rechts dankzij een omkeerkoptelefoon.

Voortdurend schat de bezoeker wat hij krijgt voorgezet, verkeerd in. Bedenken dat je hersenen worden misleid, helpt doorgaans weinig. Hersenen, de plaats waar de signalen van de zintuigen worden verwerkt en betekenis krijgen, volharden in hun interpretatie van de werkelijkheid, ook al weet de eigenaar dat er iets niet klopt.

Dat stemt tot nadenken. Spelen onze zintuigen ons in het dagelijks leven niet veel vaker parten dan we doorgaans denken? Illusions, deels voor de Finnen ontworpen door de Amerikaanse goochelaar Jerry Andrus, maakt de bezoeker bewust van zulke kwesties.

Maar enigszins op twee gedachten hinkt het geheel wel. Enerzijds biedt de expositie een laboratorium waar de bezoekers spelenderwijs hun eigen waarnemingsfouten kunnen ervaren. Dat gedeelte is een vrolijke kermis, waar je van de ene verbazing in de andere valt.

Maar anderzijds gaat het ook gewoon over hersenen en hoe die de prikkels van de zintuigen verwerken. Dat levert zeker enkele spectaculaire proefjes op, zoals de monitor met een draaiende wereldbol die de toeschouwer met zijn hersengolven tot stilstand kan brengen en zelfs de andere kant op kan laten draaien, als hij zich voldoende ontspant.

En er is zelfs een cabine waar vrijwel dagelijks een vrijwilliger enkele uren zal slapen. Via elektroden op het hoofd kunnen bezoekers buiten zijn hersenactiviteit op een monitor zien. De hersengolven en een camerabeeld van de slaper zullen vanaf vandaag live op de Internet-site (www.museon.nl) van het museum worden geplaatst.

Deze nadruk op de hersenen zou zinvol zijn als bekend was hoe illusies daar precies tot stand komen. Maar dat, zo wordt op tal van plaatsen benadrukt, is nu juist nog lang niet het geval. Nu en dan, zoals bij het staren naar een draaiende spiraal waarna de hele wereld opeens hol-bol lijkt te golven, is er een solide verklaring (geleidelijke anticipatie van de hersenen op een beweging).

Vaak is er echter alleen de globale theorie dat snelheid van waarneming en efficiency voor overleven belangrijker kunnen zijn dan nauwkeurigheid. De evolutie kan daarom zintuigen hebben opgeleverd die - binnen grenzen - steken mogen laten vallen. Wie zich afvraagt waarom hij op de tast een horizontale staaf korter schat dan een verticale, schiet daarmee echter weinig op.

En waarom zien we een vage lichtflits niet als er een hellere op volgt? Waarom missen we een zachte plof vlak voor een knal? Waarom ontstaat op het kruispunt van twee rode draden vanzelf een roze vlek? En waarom blijven die tegeltjes maar krom lopen als ze toch echt recht staan?

Bezienswaardig, maar weinig illusionair, is de replica van de schedel van Phineas Gage, de Amerikaan die in 1848 bij een mijnexplosie een ijzeren staaf door zijn schedel kreeg, maar het overleefde. Gage, die aanankelijk alleen zijn linkeroog verloren leek te hebben, bleek na het ongeluk een ander mens. De vriendelijke, sociale man van voorheen was een vuilbekkende ruziezoeker geworden. Kennelijk, concludeerden neurologen later, resideert de persoonlijkheid van een mens in de frontale kwab van de hersenen.

Je vraagt je als bezoeker onwillekeurig af hoe deze onfortuinlijke Phineas met zijn hersenbeschadiging deze expositie zou hebben beleefd. Waren er illusies geweest die niet tot hem doordrongen? Of was hij slechts grommend rondgegaan, omdat de zinsbegoocheling maar niet weg wilde?

Dat is zelfs dit openingsweekend het geval, wanneer ook de Amerikaanse goochelaar James Randi aanwezig zal zijn om illusionisten en bedriegers te ontmaskeren. Randi zette ooit lepelbuiger Uri Geller te kijk als een ordinaire goochelaar. Hij betrapte, in opdracht van het weekblad Nature, ook de biochemicus Jacques Benveniste op zelfbegoocheling, toen die bij hoog en bij laag volhield dat oneindig verdunde vloeistoffen chemisch werkzaam blijven.

In het Museon daagt Randi dit weekend alle illusionisten, of het nou goochelaars zijn of paragnosten, uit hem iets te laten zien dat hij niet begrijpt. Anders doet hij het ter plekke na, is de belofte. Toveren bestaat niet, en het bovennatuurlijke nog minder, is zijn boodschap.

Dat moge zo zijn, voor de toeschouwers blijft het onverklaarbare het onverklaarbare. Want een truc leg je nooit uit, dat is de code in het gilde waartoe ook de Grote Randi behoort.

Martijn van Calmthout

Museon, Den Haag: Illusions

Te zien tot 1 september

Open: di. t/m vr. van 10.00 tot 17.00 uur. Weekeinden en feestdagen van 12.00 tot 17.00 uur

Toegang: * 7,-; kinderen * 5,-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden