Harderwijkers kijken vooruit door naar het verleden te grijpen

Op het Havenfront bouwt Harderwijk aan zijn toekomst: waar nu nog een grote zandvlakte is, verrijzen de komende jaren 1.400 woningen met een nieuwe jachthaven, een stadsstrand, parkeergarages, horeca, winkels en een nieuwe boulevard. 'Thuiskomen met het water aan je voeten', is het motto waarmee Harderwijk vooruit kijkt.

De nieuwe visafslag. Beeld Marcel van den Bergh

Maar in een hoekje tegenover het Havenfront herleeft de historie. Aan de Vissershaven, pal naast molen De Hoop en de voormalige scheepssmederij Veluvia, staan twee loodsen van zwart hout onder een roestbruin pannendak. De gebouwen lijken oud, maar zijn splinternieuw.

Op initiatief van een groep enthousiaste Harderwijkers is hier de oude visafslag weer opgebouwd die deze week (vrijdag 15 april) officieel wordt geopend. Als herinnering aan het roemrijke visserijleven van Harderwijk.

Wie nu vanaf de monumentale Vischpoort de stad uit kijkt, ziet geen zee, maar het Wolderwied met daarachter de groene boorden van Flevoland. Ooit was dat anders. Toen klotste de zee tot hier aan de dijk en gingen de vissers van Harderwijk eropuit om haring, schol, bot, schar, spiering en ansjovis binnen te halen met hun botters: kleine ronde schepen van eikenhout, zonder kiel, zodat ze ook in ondiep water konden vangen.

Harderwijk was de belangrijkste vissershaven aan de 'Oostwal', de oostelijke kust van de Zuiderzee, met plaatsen als Elburg, Kampen en Stavoren. Op het hoogtepunt voeren 171 botters met HK op de boeg, vertelt Rob Spierenburg. Spierenburg is een voormalig gemeenteambtenaar die via de familie van zijn vrouw - 'haar opa was visser'- geïnteresseerd raakte in het visserijverleden van zijn stad.

Aan dat verleden kwam abrupt een einde met de bouw van de Afsluitdijk. De zee ging dicht. 'Op 28 mei 1932 om 2 minuten over 1', zegt Spierenburg. Hij weet het nog zo precies vanwege de enorme impact die het had. 'Harderwijk had zes- tot zevenhonderd actieve vissers. Daar zat een hele industrie omheen van nettenboeters, zeilenmakers, rokerijen en visverwerkers.' Bekend was bijvoorbeeld de 'Harderwieker': gedroogde en gerookte haring die tot op de markt in Rotterdam werd verkocht. 'Harderwijk stond voor kwaliteit.'

Het afsluiten en inpolderen van de Zuiderzee was voor vissersplaatsen als Harderwijk wat de mijnsluiting was voor oostelijk in Limburg; de stad leefde ervan, vis stroomde door haar straten en aderen. Die levensader werd langzaam afgeknepen.

Na de afsluiting werd het zoute water zoet. Haring, schol en ansjovis verdwenen. Sommige Harderwijker vissers konden hun leven nog even rekken met de vangst op snoekbaars en paling. Maar met het afnemen van de palingstand werd ook dat steeds moeilijker; de paling die nu nog wordt verwerkt in de enige overgebleven rokerij van Dries van den Berg is louter kweek.

Met het afnemen van de visvangst verloor ook de visafslag aan betekenis. Die was in 1913 opgericht om de vissers te helpen, vertelt Spierenburg. 'Tot dan lag de macht vooral bij de handelaren. Op de veiling kregen de vissers een eerlijke prijs.' In zijn topjaar 1918 zette de visafslag zeshonderdduizend gulden om; op het laatst werden nog maar een paar kistjes geveild. In 1963 werd het oude gebouwtje gesloopt. Daarmee kon het boek dicht.

Aart Foppen dacht daar anders over. Foppen werd in 1938 geboren in Harderwijk als zoon van een visser in een gezin van dertien kinderen. Hij maakte als ondernemer fortuin met Scheer & Foppen, een keten winkels in elektronische artikelen. Daarmee schopte hij het tot een plaatsje in de Quote top-100 van vermogende Nederlanders.

Foppen had drie hartenwensen, vertelt Ton Schouten, voormalig gemeentesecretaris, nu voorzitter van de Stichting Vischafslag. Die waren: het terughalen van de oude botters, de wederopbouw van de molen en het weer doen herleven van de visafslag. De eerste twee doelen werden nog tijdens Foppens leven gerealiseerd.

De Harderwijker Botterstichting heeft weer een aantal oude botters zoals de HK22 uit 1889 in eigendom. In 1998 werd aan de Havendijk een oude moutmolen uit Weesp heropgebouwd, die tussendoor dienst had gedaan als korenmolen in Oldenzaal - wie zegt dat geschiedenis niet verplaatsbaar is?

De botterloods. Beeld Marcel van den Bergh

Restte de visafslag. Daarvoor werd in 2008 de stichting Vischafslag opgericht. Jaren gingen voorbij met plannen maken en fondsen werven, zegt Schouten. De provincie Gelderland wilde wel 4 ton bijleggen. 'Op voorwaarde dat wij ook 4 ton bij elkaar zouden krijgen.' Dat lukte met sponsors en publieksacties: benefietdiners, mosselfeesten en paling rook wedstrijden - geen evenement in Harderwijk zonder paling roken.

Een architect tekende een nieuw gebouw. Geen getrouwe replica van de oude afslag, benadrukt Schouten. 'Dat was niet meer dan een schuur met een afdak.' Het moest eigentijds zijn, maar herinneringen oproepen. Uiteindelijk werden het twee loodsen naast elkaar: naast de afslag staat een botterloods met een hypermoderne lift om de schepen uit het water te tillen.

De nieuwe afslag krijgt louter educatieve en toeristische doeleinden. Schoolklassen kunnen hier veilinkje spelen op de oude klok. 'Die wordt nu digitaal gemaakt', weet Spierenburg. De oude 'aalbak' waarin vis kon worden gemonsterd is er nog, net als de lessenaar van de veilingmeester waarin de bonnetjes werden bewaard. 'Op zaterdag werd afgerekend.' Buiten hangt de oude klok waarmee vroeger het begin van de veiling werd aangekondigd.

Behalve een nieuw gebouw kreeg de visafslag ook een andere locatie. 'Hier sloot het beter aan bij de molen en het restaurant ernaast', legt Schouten uit. Op de oorspronkelijke plek is nu een pleintje met het standbeeld van de vissersvrouw die weent om de mannen die op zee zijn gebleven. Zij kijkt uit over het Havenfront waar bouwkranen af en aan rijden. Maar vanuit haar ooghoeken kan ze net de nieuwe oude visafslag zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden