Harder werken en toch achterblijven

Het CDA en de PvdA zoeken oorzaken van hun neergang en willen weten wat ze moeten doen om het tij te keren. Commissies die eerder antwoorden zochten kwamen altijd tot de conclusie dat de partijen er onvoldoende in slaagden hun boodschap over het voetlicht te krijgen. Nooit was de conclusie dat de kiezers aan hun boodschap geen boodschap meer hebben. Toch is dat het echte probleem.


Midden jaren tachtig is de neergang begonnen. Bij de verkiezingen in 1986 stonden ze allebei op het toppunt van hun electorale macht. De PvdA scoorde 52 zetels en het CDA 54. In de laatste peiling van Maurice de Hond was de aanhang van de PvdA teruggelopen naar 16 zetels en die van het CDA naar 15. Verkiezingsuitslagen variëren weliswaar naar actuele omstandigheden, maar trendmatig zijn sociaal-democraten en christen-democraten al vijfentwintig jaar koersvast op weg naar de ondergang.


Omdat de PvdA links van het midden opereert en het CDA rechts daarvan lijkt een gemeenschappelijke oorzaak niet voor de hand te liggen. Toch is die er wel. In de eerste plaats valt op dat in de links-rechts verhouding nauwelijks iets is veranderd. De rechtse tijdgeest lijkt rechtse partijen te bevoordelen, maar omdat alle partijen naar rechts zijn opgeschoven, is dat effect geneutraliseerd. In de laatste peiling haalden de partijen links van het midden samen 65 zetels, 4 meer dan in 1986.


PvdA en CDA pretendeerden volkspartijen te zijn die hun aanhang uit alle lagen van de bevolking haalden, maar kwantitatief het meest uit de groep beneden het mediane (middelste) inkomen. Mensen met hogere inkomens waaieren uit over alle partijen, met als uitschieter de VVD. De groep uit de onderste helft van het loongebouw is vanaf midden jaren tachtig gaan verschuiven naar de SP aan de linker kant en de PVV aan de rechter kant. Waarom? In de laatste decennia zijn de arbeids- en inkomensverhoudingen grondig veranderd.


Opleiding is de belangrijkste factor geworden in maatschappelijke verhoudingen. In mijn geboortejaar, 1938, had 80 procent van de bevolking alleen lager onderwijs. Nu is dat ongeveer 10 procent. Was het voor 1980 zo dat de welvaart van iedereen via het persoonlijk inkomen trendmatig toenam, na 1980 was dat afgelopen. Welvaartsstijging werd afhankelijk van opleiding en van het aantal mensen dat bijdroeg aan het huishoudinkomen. Mensen die aangewezen zijn op een cao-inkomen en hetzelfde werk worden in de prestatiemaatschappij wel opgejaagd meer te produceren, maar schieten daar materieel gesproken niets mee op.


Paul Bordewijk publiceerde in het julie/augustus nummer van Sociaal Bestek een artikel waarin hij op basis van CBS-cijfers laat zien dat de nominale stijging van de contractlonen vanaf 1980 volledig werd afgeroomd door de inflatie. Met andere woorden: dertig jaar onderhandelen van de vakbonden heeft voor mensen met hetzelfde werk die geen periodieken (meer) te verwachten hadden geen euro extra koopkracht opgeleverd en datzelfde geldt voor mensen met een uitkering die aan de contractlonen is gerelateerd.


De welvaartsstijging werd vooral afhankelijk van meerdere inkomens per huishouden (tweeverdieners) en van een betere scholing. En van het vergroten van inkomensverschillen. Nooit eerder steeg het inkomen van mensen die al goed verdienden zo sterk. Het achterblijven van grote groepen bij de welvaartsstijging heeft bij miljoenen mensen veel onvrede en wrok teweeggebracht, temeer omdat vrijwel alle politieke partijen, inclusief PvdA en CDA, een inkomenspolitiek steunden die niet gebaseerd is op behoeften maar op diploma's. Dat heeft ertoe geleid dat mensen die niet echt hebben doorgeleerd of dat niet kunnen zich achtergesteld voelen.


Daar komt nog bij dat beide partijen de zekerheden van de verzorgingsstaat die vooral voor die mensen van belang zijn al decennia lang afbreken onder het motto dat ze flexibeler en zelfredzamer moeten worden. Vooral de laatste tien jaar zien we de onvrede als gevolg van achterstelling tot uitbarsting komen. Veel mensen onder het mediane inkomen die rationeel zijn ingesteld en nog hoop hebben op verbetering lopen over naar de SP. Mensen die minder rationeel zijn en geen perspectief meer zien, zijn uit op een afrekening en lopen over naar de PVV. Of blijven thuis.


PvdA en CDA blijven blindemannetje spelen. Cohen is niet te weinig zichtbaar, zoals scheidend PvdA voorzitter Ploumen beweert, maar wat mensen hem zien doen, bevalt ze niet.


www.vk.nl/marcelvandam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden