Harde conclusies over wanbeheer ROC Leiden

Interview Pauline Meurs, voorzitter onderzoekscommissie

Grote gebouwen, passend bij grote ambities. Zo groot dat de zaak ontspoorde. De conclusies over het wanbeheer bij ROC Leiden zijn snoeihard.

Beeld Julius Schrank

Het was een soort verliefdheid, oordeelt Pauline Meurs. Het was een verliefdheid waardoor de bestuurders van ROC Leiden niet inzagen dat het helemaal de verkeerde kant op ging met hun nieuwbouwplannen.

Meurs - hoogleraar bestuur van de gezondheidszorg, voorzitter van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg, en buitengewoon lid van de Onderzoeksraad voor Veiligheid - had vijf maanden nodig om met haar commissie te onderzoeken waar het mis ging met ROC Leiden.

Ze spitte door eerdere rapporten en notulen en sprak tientallen betrokkenen. En dat allemaal om antwoord te krijgen op die ene vraag: hoe kwam die onderwijsinstelling op het idee om twee onbetaalbare gebouwen neer te zetten, gebouwen die de instelling bijna een faillissement bezorgden?

Dinsdag overhandigde Meurs het rapport Ontspoorde ambitie aan minister Jet Bussemaker van Onderwijs. En de bevindingen waren niet mals. 'Er was gebrek aan regie en overzicht bij het college van bestuur.'

De verliefdheid

De bestuurders van ROC Leiden leken verliefd op de nieuwbouw, schrijft u in het rapport. Wanneer begon dat?

'Die verliefdheid kwam al vrij vroeg, denk ik. In 2001 liet ROC Leiden een rapport opstellen waarin de vraag werd opgeworpen of ze nu een doos of een fiets wilden. Een doos was een rechttoe-rechtaan onderwijsgebouw, terwijl de fiets een mooi flexibel gebouw was, een aantrekkelijk gebouw voor leerlingen, een gebouw dat uitstraalde dat dit hét roc van Leiden was.

'Die fiets werd al heel snel een doel op zich. Het draaide meer om de realisatie van een mooi gebouw dan om het onderwijs. Dat kwam ook doordat er net een nieuwe collegevoorzitter was aangesteld die de ambitie had om ROC Leiden met een mooi gebouw achter te laten.'

Zo'n gek idee was nieuwbouw niet, zeker in die tijd.

'Dat klopt. ROC Leiden had twintig verouderde panden en wilde één nieuw onderwijsgebouw. In die tijd, tot 2006, groeiden de bomen nog tot in de hemel. Er werd veel in het hoger beroepsonderwijs gedaan en bij de universiteiten. Mensen vonden dat het mbo ook recht had op mooie voorzieningen.'

Maar...

'Maar dat laat onverlet dat je zelfs in die tijd een goede risicoafweging moest maken. Het is belangrijk om het huishoudboekje op orde te hebben. Bestuurders en toezichthouders moeten zich een aantal zaken afvragen. Kunnen we dit wel aan? Hebben we genoeg kennis? Wat zijn de langetermijngevolgen van zo'n investering? Ze hadden verschillende scenario's moeten maken, ze hadden momenten moeten inplannen om besluiten te nemen: wordt het een go of een no-go?'

Pauline Meurs Beeld ANP

De puinhoop

Uw rapport heet Ontspoorde ambitie. Waar ontspoorde het?

'Op het moment dat er plannen ontstonden om niet één, maar twee gebouwen te bouwen. Dan kom je echt in another league terecht. Opeens ging het niet meer om 32 duizend vierkante meter die ze voor 46 miljoen euro konden bouwen, maar in totaal om 100 duizend vierkante meter voor 223 miljoen. Ze hadden daarvoor andere financiële arrangementen nodig en kregen te maken met veel meer betrokkenen, omdat ze een groot deel van de ruimte moesten verhuren. De complexiteit nam enorm toe. Ook besloot ROC Leiden zelf hoofdaannemer te worden voor het pand bij station Lammenschans.'

 Dat het college van bestuur geen tegenkracht organiseerde, hielp ook niet.

'Er zijn twee soorten adviseurs. De eerste soort helpt bij de realisatie van een project. De tweede soort geeft een kritische second opinion, die kijkt of je wel goed bezig bent. Het college van bestuur schakelde voornamelijk adviseurs van de eerste soort in. Maar als je dit soort grote plannen hebt, waarbij je zulke grote investeringen moet doen, dan moet je ook adviseurs hebben die de plannen kritisch tegen het licht houden, die ongemakkelijke vragen stellen. Dat deed ROC Leiden niet. Ze huurden expertise in, maar geen tegenspraak. Ik denk dat ze dat niet noodzakelijk vonden.'

 Er was sprake van tunnelvisie.

'Ja. Voor alle tegenslagen werd een oplossing gezocht, zonder dat men zich afvroeg of de ingeslagen weg wel goed was.'

De verantwoordelijkheid

 Het college van bestuur heeft onverantwoord en verwijtbaar gehandeld, stelt u. Wat was het meest stuitend?

'Het college heeft onverantwoorde risico's genomen, zonder dat het nodig was. 100 duizend vierkante meter en zo'n financiële constructie!'

 Het idee was dat daar een supermarkt en een sportschool zouden komen waar de studenten dan stage konden lopen.

'Prima. Maar met die supermarkt en die sportschool moet je dan vooraf waterdichte afspraken hebben. Je moet niet denken: het komt wel goed. Ze waren aan het redderen, maar zo werkt het niet. Daarvoor is dit veel te complex.'

 U adviseert te laten onderzoeken of de bestuurders van toen, Jacques van Gaal en Marieke Jas, persoonlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld. Hoe gaat dat?

'ROC Leiden moet dat initiëren. De raad van toezicht kan de ondernemingskamer van het gerechtshof in Amsterdam vragen een onderzoek te doen naar de toenmalige bestuurders. Wordt het een zaak, dan kan de ondernemingskamer oordelen of er sprake was van wanbeleid. Vervolgens kan de instelling de bestuurder bij de civiele rechter aansprakelijk stellen.'

De toezichthouders ontspringen wat u betreft de dans. Waarom?

'We hebben ook veel aan te merken op de raad van toezicht. Ze hebben weliswaar kritische vragen gesteld, maar waren daarmee vaak te laat. We hebben gewikt en gewogen, we hebben de jurisprudentie erbij gepakt, maar uiteindelijk te weinig grond gevonden voor een onderzoek naar de aansprakelijkheid van de toezichthouders.'

Beeld Julius Schrank

Minister Bussemaker wil dat ROC Leiden zo'n zaak begint. Wat schiet de instelling daarmee op? Misschien richten ze zich liever op de toekomst.

'Die afweging moet de raad van toezicht van ROC Leiden maken. Dat is lastig. Maar met de feiten die nu op tafel liggen, denk ik wel: als hier geen zaak van gemaakt wordt, wanneer gebeurt dat dan wel?'


Het oordeel van commissie-Meurs over...

College van Bestuur tussen 2001 en 2011 Handelde 'onverantwoord en verwijtbaar'. Voorzitter Jacques van Gaal hield niet van tegenspraak. Vastgoed ging boven onderwijs. 'Ambitie en geloof in eigen kunnen is niet meer fundamenteel bijgesteld.'

College van Bestuur vanaf 2011 Voor opvolger Jeroen Knigge was 'bijsturing nauwelijks nog mogelijk'. Hij kon grote financiële problemen niet 'het hoofd bieden' en was 'niet effectief'. Trok in 2012 vergeefs aan de bel bij het ministerie.

Raad van Toezicht Kritisch, maar interventies 'qua timing steeds net iets te laat'. Druk met symptoombestrijding. Exitgesprek met Van Gaal duurde drie jaar.

Accountant KPMG Deed zijn werk 'conform controle-opdracht', maar had de risico's 'effectiever onder de aandacht kunnen brengen'.

Ministerie van Onderwijs Kwam in 2012 'feitelijk niet tegemoet aan het verzoek om hulp' van ROC Leiden. Directeur-generaal verwees door naar inspectie.

Inspectie van het Onderwijs Had onvoldoende greep op de financiële problemen. Hoofdinspecteur bemiddelde wel tussen ROC en vastgoedpartners, waardoor een 'vreemde mengeling' ontstond van extern toezichthouder en hulpverlener. 'Beide rollen komen vervolgens niet goed uit de verf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.