'Harde cijfers zijn uiterst kneedbaar' Onderzoekers relativeren betekenis van enquête-uitslagen

Nederland is een vreselijk land en vrijwel de hele bevolking is ongelukkig. Wie de resultaten van recent sociaal-wetenschappelijk onderzoek bekijkt, moet die conclusie haast wel trekken....

Van onze verslaggever

Peter Giesen

AMSTERDAM

Een op de drie werknemers tobt met zijn gezondheid. Een op de vier Nederlanders heeft last van een psychiatrische stoornis. Jongeren zijn er nog iets erger aan toe: een op de drie jongeren kampt met psychische problemen. En bijna een op de twee Nederlanders is slachtoffer van huiselijk geweld. Wie de resultaten van recent sociaal-wetenschappelijk onderzoek bekijkt, kan slechts tot één conclusie komen. Nederland is een afschuwelijk land, waar het gros van de bevolking zucht onder ernstige problemen.

Maar hoe serieus zijn zulke onderzoeken? Zijn de opvallend hoge scores gebaseerd op ondeugdelijke methoden of is de werkelijkheid veel erger dan we willen toegeven? In elk geval moeten zulke 'harde' cijfers, veelal verkregen door een telefonische of schriftelijke enquête, met de nodige scepsis worden bezien, zeggen deskundigen.

'In veel onderzoeken wordt het probleem zo ruim gedefinieerd, dat je enorme aantallen krijgt', zegt R. Engbersen van het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW). In het onderzoek naar huiselijk geweld werd 'het maken van obscene gebaren' meegerekend als seksueel geweld. Ook werd een plekje ingeruimd voor 'emotioneel geweld', zoals schelden.

Ook bij andere onderzoeken rijst de vraag hoe ernstig de gerapporteerde klachten zijn. Volgens de Arbomonitor van het ministerie van Sociale Zaken heeft eenderde van de werknemers gezondheidsklachten, maar slechts 8 procent verzuimt als gevolg daarvan. Het Trimbos Instituut telde 2,3 miljoen Nederlanders met een psychiatrische stoornis, maar slechts 400 duizend mensen stappen naar een Riagg of een andere instelling voor geestelijke gezondheidszorg.

Complexe problemen als stress, eenzaamheid of psychiatrische stoornissen zijn niet eenvoudig te meten, zegt dr. J. van der Zouwen, hoogleraar methoden en technieken aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. 'Je kunt niet rechtstreeks naar gevoelige zaken vragen. Dus leg je mensen een aantal vragen voor die als indicator moeten dienen', zegt hij.

Vervolgens moet een onderzoeker een criterium voor het onderhavige probleem construeren. Niet elk 'dipje' wijst op een depressie, niet iedere gezellige drinker is een alcoholist. Wanneer is iemand depressief of overbelast? Als hij twee van de tien vragen met 'ja' beantwoordt? Of vijf van de tien vragen? Van der Zouwen: 'Het is maar net hoe hoog je de lat legt.'

Sociologe prof. dr. J. de Jong-Gierveld onderzocht ooit eenzaamheid onder jongeren. Ze trof nauwelijks eenzame jongeren, maar toen ze een Amerikaanse 'eenzaamheidsschaal' op haar gegevens losliet, schoot het aantal tobbers plots omhoog. In vergelijking met eenzaamheid lijkt 'armoede' een tamelijk hard begrip. Toch circuleren inmiddels vier verschillende definities van armoede, waardoor het aantal 'armen' varieert van 6 tot 20 procent van de Nederlandse bevolking.

Iedere sociale wetenschapper weet hoe betrekkelijk grootschalige enquêtes zijn. Toch worden ze in toenemende mate uitgevoerd. 'Er heerst in Nederland een enorme informatiewoede', zegt NIZW-socioloog Engbersen.

Politici en ambtenaren verliezen het zicht op een samenleving die steeds complexer wordt. 'Ze geloven dat de waarheid zich zal openbaren als ze maar genoeg gegevens verzamelen. Maar vaak krijg je een rijstebrijberg aan gegevens die verschrikkelijk moeilijk te interpreteren is.'

Ook de media hebben behoefte aan cijfermatig houvast in een verwarrende wereld. Een doorwrocht essay zal de krant minder snel halen dan een discutabele enquête als de resultaten daarvan spectaculair ogen. Methodoloog Van der Zouwen: 'Je trekt meer publiciteit als je met hoge scores komt. Daar staat een premie op.'

Niet alleen de wetenschapper zelf, maar ook de opdrachtgever kan belang hebben bij het ontdekken van een nijpende kwestie. Tietjerksteradeel voert sinds kort een allochtonenbeleid, hoewel slechts 0,8 procent van de bevolking uit allochtonen bestaat. Engbersen: 'Er wordt een zoektocht naar problemen ondernomen om toegang te krijgen tot de subsidiepotten.'

Soms worden scores opgestuwd door de zucht naar publiciteit, subsidie of vervolgonderzoek. Maar in veel gevallen komen spectaculaire cijfers voort uit het perspectief van de onderzoeker. Sociale wetenschappers zijn geprogrammeerd op het signaleren van problemen.

Maar is het zorgwekkend dat een op de vijf scholieren een negatief zelfbeeld heeft, of betreft het een doodgewoon verschijnsel in de adolescentie? Angsten, zorgen en twijfels zijn normale onderdelen van het leven, vindt de Rotterdamse socioloog prof. dr. R. Veenhoven. Een depressie kan een tijdelijke reactie op verlies en tegenslag zijn. Stress hoeft evenmin te duiden op kommer en kwel. Wie nooit stress voelt, leidt waarschijnlijk een saai bestaan.

Natuurlijk bezorgt de combinatie van werk en gezin veel mensen stress, zegt Veenhoven. 'Maar je kunt dat ook positiever interpreteren. Mensen hebben moeite met kiezen tussen werk en gezin, omdat ze beide mogelijkheden leuk vinden', zegt hij. Veel onderzoekers meten wel de stress, maar niet de voordelen van het moderne leven, vindt hij. Nederlanders zijn gelukkiger dan in 1950, toen zij niet hoefden te kiezen, maar automatisch de rol van kostwinner of huisvrouw kregen toebedeeld, meent Veenhoven. Hij baseert die stelling op zijn eigen onderzoek naar geluk, dat ook is geënt op grootschalige enquêtes.

Het NIZW publiceerde onlangs de bundel Nederland aan de monitor, waarin de betekenis van cijfermateriaal sterk wordt gerelativeerd. Redacteur A. Sprinkhuizen: 'Je hebt de cijfers en de werkelijkheid. Die twee hebben natuurlijk wel met elkaar te maken, maar ze komen niet overeen. Veel hangt af van definitie en interpretatie. De harde cijfers zijn net zo kneedbaar als je zelf wilt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden