Harde cijfers zeggen niets over de werkelijkheid

In de wetenschap fungeren cijfers vaak als eindproduct, terwijl het eigenlijke werk - het interpreteren en verklaren - dan pas zou moeten beginnen, betoogt Rob Kooijman....

IN DE discussie over wetenschap die Gerard te Meerman voortzet (Forum, 14 augustus), breekt hij een lans voor het interpretatieve en op verklaren gerichte karakter van wetenschap. Hij zet zich hiermee terecht af tegen graancirkelverhalen en andere spectaculaire aanspraken die in het alternatieve (wetenschaps)circuit de ronde doen. Een verklaring is immers pas een goede verklaring als haar feitelijke houdbaarheid is aangetoond, en dat is met Sheldrake's morfogenetische velden, en Jomanda's wonderbaarlijke geneeskracht niet het geval.

Te Meerman laat echter de mogelijkheid van een tegenspraak open als hij schrijft: 'Wat wetenschappers wel weten is dat de wetten van de natuur geen uitzondering lijken te kennen', en 'Wetenschappers houden zich aan de wetenschappelijke traditie van Newton en Darwin'. De suggestie blijft hierdoor bestaan van een vastheid van wetten en kennis, veelal uitgedrukt in formules, die er niet is.

Van de natuurkunde staat namelijk als een paal boven water dat die helemaal niet zo Newtoniaans is als vaak wordt gesteld. Sedert 1900 heeft de natuurkunde zich van binnenuit geheel vernieuwd, en zijn er nieuwe natuurwetten geformuleerd en aangetoond. De quantummechanica en de relativiteitstheorie zijn daar de belangrijkse exponenten van.

Kennis is dus open en voor meerdere interpretaties toegankelijk. Te Meerman breekt zijn interpretatieve lijn daarom vroegtijdig af. Bovendien wordt naar mijn indruk niet ingegaan op een belangrijk punt in de huidige discussie: de formules en de cijfermatige beweringen van het Cito, het Centraal Planbureau en soortgelijke instellingen. Zij menen dat ze zich spiegelen aan de natuurkunde door uit te gaan van hard ogende formules en cijfermatigheden. Maar er zijn cruciale verschillen, en die zitten wederom in het interpreteren en verklaren. Als econometriestudent viel mij op dat er aan en met allerlei formules werd gerekend zonder aandacht te schenken aan economische verschijnselen. Dat soort inzichtloze formules levert weliswaar rekenkundige feiten, maar geen economische of psychologische feiten op. Hardogend blijkt molmzacht.

Of een getal feitelijk hard dan wel schijnhard is, is relatief eenvoudig vast te stellen. Achter een feitelijk hard getal zit een betekenis. Een voorbeeld is de golflengte van een kleur uit de regenboog. Eerst was er het idee van golven van de Engelse natuurkundige Young ter verklaring van bepaalde lichtverschijnselen. Vijfentwintig jaar later kon men aan kleuren golflengtegetallen toekennen.

In de schijnharde sector begint men daarentegen aan de andere kant en blijft daar uiteindelijk ook. In psychologische tests worden reactiemogelijkheden willekeurig tot drie teruggebracht, en vervolgens worden er punten aan toegekend en gerekend.

In de econometrie gebeurt iets dergelijks, stelt ook C. Boele vast in zijn proefschrift (1995) over het gebruik door het CPB van economisch loze formules. Niet verwonderlijk is het daarom dat die 'voorspellingen' er meestal naast zitten, zoals ook door een gewoon burger vast te stellen is. Inzicht heeft men kennelijk niet verkregen op deze wijze.

Echte, dat wil zeggen feitelijke wetenschap drijft op interpreteren en verklaren. Met de hoofdstrekking van Te Meermans artikel kan ik dus meegaan. Maar of het de stortvloed aan schijnkennis zal temperen valt te betwijfelen. Alternatieve 'wetenschappers' zullen zich namelijk wederom voorbijgelopen voelen door 'weer zo'n krampachtige wetenschapper' die terecht geen boodschap heeft aan hun feitenloze beweringen.

Rob Kooijman is oud econometrie-student en filmmaker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden