Hard werken in land waar baas nog gewoon de baas is   

De Duitse kippenverwerkingsfabriek zet ze graag in: arbeiders uit het naburige Drenthe. Zelf zijn ze blij dat ze werk hebben. 'Die Duitse sfeer van stevig werken bevalt me.'

EMMEN/HAREN - Met een haarnetje op en in witte werkkleding sorteert Koos Norden aan de lopende band bakjes met plakken kipfilet. De 55-jarige noordelijke Nederlander uit Ter Apelkanaal werkt nu anderhalf jaar in het immens grote Duitse kippenbedrijf Emsland Frischgeflügel in Haren, vlak over de grens.


De zonnestudio annex sportschool in Emmen die Norden tot twee jaar geleden runde, liep gewoon niet meer, vertelt hij. 'Er is helemaal geen werk in de grensstreek in Nederland. Je solliciteert je er scheel, zeker op mijn leeftijd.'


Dus steekt Norden nu dagelijks, met steeds meer andere Nederlanders, de grens over naar Duitsland. In de kippenfabriek in Haren bijvoorbeeld doen ruim honderd Nederlanders voornamelijk laaggeschoold productiewerk.


Met een grote glimlach op zijn gezicht hangt Jules (36) uit Stadskanaal kippen aan de katrollen van een automatische carrousel. Net als zijn collega Desire (33) uit Emmen is hij geboren in Burundi. 'Hier ben ik 100 procent blij dat ik kan werken', zegt Jules. 'In Stadskanaal is niets te doen.'


380 duizend kippen verwerkt de fabriek dagelijks, ongeveer 30 procent van de gehele Duitse productie verse kip. En Emsland Frischgeflügel levert ook drumsticks aan Albert Heijn en Lidl.


Een onophoudelijke stroom geslacht pluimvee beweegt, hangend aan katrollen, in een carrousel rond in de fabriekshal, hoog boven de hoofden van de ruim 1.500 werknemers. Machinaal worden er telkens stukken afgesneden, tot uiteindelijk een enkele poot overblijft aan de haak. De werknemers zijn onder meer druk met het controleren van het proces en het sorteren en wegen van het vlees.


Toen de fabriek bijna tien jaar geleden met de grootschalige productie begon, was in de Duitse grensregio 13 procent werkloos. 'Nu is de werkloosheid hier nog geen 3 procent', zegt bedrijfsleider Richard Wenneker. 'We moeten wel over de grens kijken om aan personeel te komen.'


Wenneker komt uit Weiteveen, een dorp in de buurt van Klazienaveen. Hij was 22 jaar geleden een van de eerste Nederlanders die bij de firma Röthkotter kwam werken. Nu is 30 procent van het personeel niet-Duits: behalve Nederlanders ook Polen, Russen en Turken die in Duitsland wonen.


De meeste Nederlandse werknemers komen via het uitzendbureau Job Direkt, met vestigingen in Emmen en in het Duitse Haren, Papenburg, Wietze en Goch. Job Direkt heeft het afgelopen jaar 105 Nederlandse werknemers aangebracht bij het Duitse kippenbedrijf; een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar. Ook werken via het uitzendbureau nog enkele tientallen Nederlanders bij andere Duitse bedrijven, in productie, techniek en schoonmaak. Dagelijks pendelen ze heen en weer. Ze komen, behalve uit Emmen, uit Stadskanaal, Winschoten, Ommen, Hardenberg en Coevorden.


Twaalf jaar geleden begon het uitzendbureau in het Duitse Haren met een andere insteek: Duitse werknemers gingen via Job Direkt aan de slag in Hoogeveen en Coevorden, in betonbouw of productie. 'De afgelopen jaren is de situatie omgedraaid', zegt Wanda Wever, vestigingsmanager in Emmen.


Nooit eerder waren de economische verschillen aan beide zijden van de grens zo groot. Voorheen liepen de regio's aan weerszijden redelijk gelijk op: hadden ze aan de ene kant een tekort aan lassers, dan was dat aan de andere kant ook het geval.


Psychische drempel

Maar in amper twee jaar tijd gingen de werkloosheidspercentages fors uiteenlopen. Aan de Nederlandse kant van de grens met Duitsland zit inmiddels ruim 10 procent van de beroepsbevolking zonder werk. Niet meer dan logisch, zegt Wever, dat het aantal zogeheten grensarbeiders stijgt.


Want de Nederlanders zijn geen gastarbeiders, omdat ze na het werk weer naar huis gaan. Er blijkt nog een psychische drempel om over de grens te gaan werken, ook al bedraagt de afstand maar 20 kilometer. Eigen vervoer is bovendien nodig. 'Anderhalf jaar geleden stonden de Nederlanders er veel minder open voor', zegt Wever, 'Nu er weinig keus is qua werk in Nederland, wordt het vanzelfsprekender.'


In Duitsland zien ze de Nederlandse werknemers graag komen. Plaatsvervangend burgemeester Dieter Sturm van Haren hoort van de bedrijven dat ze tevreden zijn over de Nederlanders. 'De werkgevers kunnen in Duitsland niet genoeg goede medewerkers meer vinden. De culturen in de grensstreek hebben veel gemeenschappelijk. De mensen verstaan elkaars dialect.'


Dat merkt ook bedrijfsleider Wenneker, die zich als een vis in het water voelt in de kippenfabriek over de grens. Moeiteloos schakelt hij in de grote fabriekshal over van het Duits en het Nederlands naar het Groningse en Drentse dialect. 'Ik ervaar geen mentaliteitsverschil', zegt hij. 'Misschien hebben de Nederlanders in de grensstreek wel meer gemeen met de Duitsers in de grensstreek dan met de Nederlanders in het westen van het land.'


Alleen tijdens internationale voetbaltoernooien is even sprake van 'sportieve rivaliteit'. Toen Nederland in 2012 verloor, drapeerden Duitse werknemers een Duitse vlag over de Nederlandse mascotteleeuw, die in de kamer van de bedrijfsleider stond.


Richard Wenneker kan zich voorstellen dat niet iedereen kan wennen aan het eentonige productiewerk in de koude hal, met kippenvlees waar je ook kijkt. De werknemers dragen warme kleding en gehoorbescherming. Wie het goed doet en zich thuis voelt in de immense, lawaaiige fabriekshallen, kan een vaste aanstelling krijgen.


Voor kinderopvang wordt gezorgd in een luxe ingericht kinderdagverblijf naast de fabriekshal. Want het bedrijf dat schreeuwt om personeel, doet veel om de werknemers tevreden te houden, beklemtoont de bedrijfsleider.


De Duitse behoefte aan arbeidskrachten kwam als geroepen bij de Nederlandse grensgemeenten. Die zagen het aantal werklozen stijgen en hun uitkeringskassen slinken. Ze waren al begonnen meer druk uit te oefenen op uitkeringsgerechtigden de handen te laten wapperen.


Job Direkt helpt graag Nederlandse bijstandsgerechtigden aan werk in Duitsland, maar ze moeten wel gemotiveerd zijn. Sommigen komen alleen omdat de gemeente hen dreigt te korten op de uitkering bij een weigering. Wever: 'Als iemand zich bij ons meldt met het verhaal dat hij moet van de gemeente, heb ik mijn twijfels of ze wel de juiste mentaliteit hebben. Met zulke werknemers maken we onze opdrachtgevers niet blij. Wij worden selectiever. Bij sommige, duidelijk ongemotiveerde kandidaten zeggen we tegen de gemeente: laat maar.'


Wever ziet aan haar balie ook graag zzp'ers die door de crisis in de knel zijn geraakt met hun bedrijf. 'Dat zijn harde werkers. Die zijn dolblij als ze nu eens gewoon kunnen werken zonder al die verantwoordelijkheid.'


Job Direkt ziet cultuurverschillen tussen Nederlandse en Duitse werknemers. Wever: 'Duitsers zijn meestal stipt op tijd, terwijl sommige Nederlanders nog snel even een sigaretje willen roken of een kopje koffie willen drinken als de pauze bijna voorbij is. De baas is in Duitsland bovendien gewoon de baas. Die gaat niet met de werknemer in discussie.'


In Duitsland krijgen de Nederlanders een Duitse uitzendovereenkomst. Het minimumloon ligt niet wettelijk vast, maar de kinderbijslag is er hoger. De werkgever betaalt de ziektekosten. Lastig is echter dat de hypotheekrente van het huis in Nederland niet kan worden afgetrokken van de belasting. En ook qua pensioenopbouw is werken in Duitsland niet altijd gunstig.


Veel Nederlanders hadden voordat de crisis begon nooit gedacht ooit in een Duitse kippenfabriek te werken. Er zijn Nederlandse bijstandsgerechtigden die vinden dat ze onder druk worden gezet aan de slag te gaan in de Duitse kippenfabriek, met het dreigement op hun uitkering te worden gekort. Maar geen van de klagers wil met naam en toenaam in de krant.


'We worden strenger voor uitkeringsgerechtigden, maar we dwingen mensen niet', beklemtoont de Emmense wethouder Henk Jumelet (CDA). 'Een tegenprestatie doen voor de uitkering is wel wettelijk verplicht. Je kunt tegenwoordig niet meer zeggen: ik doe niet mee. Als mensen echt onwillig zijn om iets te doen, voeren we wel sancties uit.'


Regiomanager Gerrit van der Veen van het UWV Zuid-Oost Drenthe (Emmen, Borger, Coevorden) vertelt dat Emmen en de andere grensgemeenten twee jaar geleden contact hebben gelegd met de Duitse Arbeitsagenturen en jobcenters. Ook worden de contacten met Duitse werkgeversnetwerken steeds hechter. Alleen Emmen al telt 3.300 personen met een ww-uitkering. 'In Duitsland is de vraag naar werknemers, hier is het aanbod.'


Steeds makkelijker, zegt Van der Veen, wordt de Duitse vraag naar arbeidskrachten ingevuld met Nederlandse werkzoekenden. En niet alleen in de kippenslachterij. Een grote windmolenfabriek zette al Nederlandse krachten in. In het familievakantiepark Schloss Dankern in Emsland zijn dertig Nederlandse werknemers aan de slag in de schoonmaak en de horeca.


Van der Veen: 'Emmen ligt vanuit Nederlands perspectief gezien uit de richting, maar Europees gezien ligt het centraal. Als ik een 55-plus-elektricien was, zou ik ook naar Duitsland gaan.'


'Voor ons huishoudboekje is het natuurlijk positief als we hun niet langer een uitkering hoeven te geven als ze een Duits contract hebben', zegt wethouder Jumelet. 'De gemeente heeft weinig geld. Maar het belangrijkste argument is dat het beter is voor de mensen om actief te zijn dan passief en werkloos. Wat is er mooier dan werk?'


Dat vindt ook de werkloze Michel Sempel (34) uit Stadskanaal. Bij de balie van de vestiging van Job Direkt in Emmen staat hij te glimmen van blijdschap. Hij heeft goed nieuws gehad: volgende week kan ook hij aan de slag bij Emsland Frischgeflügel in Haren.


'Thuis zitten is niets voor mij', zegt Sempel. 'Werk is werk, je moet toch wat doen voor je geld. Ik hou niet van de sociale dienst, daar heb je alleen maar geouwehoer mee.'


Hij heeft bovendien geen enkel problemen met het soort werk. Hij heeft al meer in slachterijen gewerkt, en werkte ook al eerder in Duitsland, als kippenvanger. 'Veel Nederlandse uitkeringsgerechtigden zijn verwend. Die houden liever hun handje op. Polen zijn veel hardere werkers.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden