Happy hooglanders

Schotse films, dat zijn toch van die droefenisklassiekers over grauwe sloebers? Niet meer. De Schotten zijn in jubelstemming.

Wil je Schotse filmliefhebbers anno 2014 aan het braken krijgen, schotel hun dan deze veelgebruikte definitie voor: Schotse films zijn gruizige drama's voor een beperkt publiek, met het existentiële lijden van armoedige sloebers als onderwerp. Scottish miserabilism noemen ze deze traditie op eigen bodem en tot voor kort was er geen ontsnappen aan.


Het tij lijkt te keren. De ene eigenzinnige, energieke en soms ronduit goedgeluimde Schotse film na de andere dient zich aan, en dat in de meest uiteenlopende genres. Gevangenisdrama's (David Mackenzies Starred Up), sf-roadmovies (Jonathan Glazers Under the Skin, met Scarlett Johansson als alien), musicals (Dexter Fletchers Sunshine on Leith), Schotland kan het opeens allemaal. Misschien dat For Those in Peril en Shell, beide vanaf vandaag in Nederland te zien, nog passen in de vertrouwde miserietraditie: de eerste als duistere waanzinsfabel, de tweede als guur melancholiek incestverhaal. Het zijn de schuimkopjes van een heuse Schotse golf die beetje bij beetje ook de Nederlandse theaters overspoelt.


Waar komen al die bijzondere Schotse films vandaan? Een toevalstreffer, denken sommigen. Maar het moment waarop de revival plaatsvindt, is te opmerkelijk. Schotland maakt zich op voor het referendum van 18 september, waarin de bevolking bepaalt of het land onafhankelijk wordt. De Schotse cinema lijkt een voorschot op dat besluit te nemen door nu alvast nieuwe autonomie en trots na te streven. Zodat wie zich Schots voelt, ook echt Schotse films kan kijken zonder daarbij in zak en as te geraken.


De Schotten zien zichzelf niet genoeg terug op het witte doek, schreef journalist Jonathan Melville in de Edinburgh Evening News. 'Er zijn veel te veel blockbusters en geïmporteerde films die niets weergeven van het leven in Schotland.' Filmmakers die wél het Schotse leven willen tonen, konden altijd aanhaken bij het miserabilism van Schotse droefenisklassiekers als Bill Douglas' My Childhood (1972), Lynne Ramsay's Ratcatcher (1999) en Ken Loach' Sweet Sixteen (2002). Die formule lijkt uitgewerkt. Melville: 'De laatste jaren zijn er te veel deprimerende films gemaakt in Schotland. Misschien willen de mensen eens iets anders zien.'


Het publiek lust wel pap van de nieuwe Schotse cinema. Jon S. Bairds grimmig-komische Irvine Welsh-adaptatie Filth, met James McAvoy als über-verdorven politieagent in Edinburgh, deed met zijn vaart en zwierigheid de nationale kassa's rinkelen. Sunshine on Leith, een bewerking van de gelijknamige Proclaimers-musical over twee Schotse soldaten die terugkeren van hun missie in Afghanistan, was in Schotland de eerste film die een succesvoller openingsweekend had dan Mel Gibsons Braveheart (1995). 'Het is Schotland op zijn stralendst: modern, fris en stads, en nog steeds erg filmisch', zei producer Arabella Page Croft over haar film, zich duidelijk afzettend tegen Schotlands grauwe filmverleden.


De nationale zegetocht van films als Sunshine on Leith en Filth doet denken aan de triomfdagen van die andere Irvine Welsh-verfilming, Danny Boyle's Trainspotting (1996) - het even hopeloze als hippe drugsdrama dat twintig jaar geleden al een vluchtweg uit de sociaal-realistische ellende leek te bieden. 'Het ging niet zozeer om het verhaal als om de indruk die het maakt als je je eigen straten op het scherm ziet en je eigen taal en muziek hoort', zei de Schotse acteur en filmmaker Tim Barrow twee jaar geleden over de invloed van Trainspotting op zijn generatie. 'Op dat moment werd het ongelooflijk cool om Schots te zijn.'


Dat Trainspotting destijds geen school maakte, wijten kenners aan een falend filmbeleid van de overheid, plus een gebrek aan inspiratie en vernieuwingsdrift bij latere filmmakers. Inspiratie lijkt bij de huidige generatie Schotse cineasten volop aanwezig, maar een ideale relatie tussen filmindustrie en overheid is er in Schotland nog steeds niet.


Tegen de jubelstemming in schreven vorig jaar zestig Schotse producers een brandbrief aan het Schotse parlement, waarin ze vroegen om méér dan de schamele 4 miljoen pond (4,8 miljoen euro) die de regering jaarlijks aan film besteedt. Kan wel zijn dat de Schotse cinema zichzelf weer op de kaart zet, maar 'in andere landen kunnen filmmakers, met de juiste steun, leven van hun werk in de filmsector. (...) In Schotland daarentegen verkeert de overgrote meerderheid van de filmproductiebedrijven en producers in financiële crisis.'


Zolang er niet genoeg geld is in Schotland, komt de Schotse film nooit van de grond en zal het meeste filmtalent vroeg of laat verkassen, denken de briefschrijvers. Bovendien loopt het land grootscheepse buitenlandse producties mis, omdat nergens een echte studio staat; het was bijna een nationaal trauma toen Game of Thrones naar Ierland uitweek omdat daar wel de juiste faciliteiten aanwezig waren. De Schotse regering onderzoekt momenteel of zo'n studio levensvatbaar is. Zo bouwde Sony Pictures een pop up-studio in een leegstaande fabriek bij Glasgow, om de sf-serie Outlander (met Lotte Verbeek als heks) in Schotland te kunnen opnemen.


Intussen houden vooral Hollywood-blockbusters de Schotse filmindustrie op de been. Die profiteren van de goed bereikbare landschappen en van de expertise die het land met tachtig productiehuizen en 300 facilitaire bedrijven rijk is. Ook handig: het wegennet van Glasgow is blijkbaar zo overzichtelijk dat het centrum zich in een handomdraai voor filmcrews laat afzetten.


Een kant-en-klare stand in-stad is het kennelijk: Glasgow ging in kaskrakers als Fast & Furious 6 en World War Z gemakkelijk door voor Londen, San Francisco en Philadelphia. Maar dat is waarschijnlijk toch niet het soort films waarmee de ware Schot zich graag identificeert.


Goud


Danny Boyle's Trainspotting, naar de gelijknamige roman van Irvine Welsh, werd destijds door velen gezien als de gouden dageraad van de Schotse cinema. De fans kunnen zich in de handen wrijven: Boyle en hoofdrolspeler Ewan McGregor lijken zich eindelijk te wagen aan Welsh' vervolg, Porno. Daarin ontmoeten de personages uit Trainspotting elkaar tien jaar later in de porno-industrie. De film gaat waarschijnlijk in première in 2016, precies twintig jaar na Trainspotting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden