Haperen en struikelen

Tiger-winnaar Christopher Nolan gooit in zijntweede filmde werkelijkheid opnieuw overhoop. Memento herbergt minstens twee plausibele versies van de waarheid. 'Het geheugen is een fragiele en inefficiënte machine.'..

door Pauline Kleijer

EEN verhaal van A tot Z vertellen zal Christopher Nolan niet gauw doen. In ieder geval niet in chronologische volgorde. De 30-jarige regisseur houdt van verbrokkelde verhalen. Pas aan het eind van zijn films valt alle informatie op zijn plaats - nadat de kijker verschillende malen op het verkeerde been gezet is.

Zijn debuutfilm Following - gemaakt zonder noemenswaardig budget, met een groep vrienden, in de weekeinden - was een mooi visitekaartje. Het simpele, maar geraffineerd opgediende verhaal over een werkloze schrijver die verzeild raakt in een gewelddadige driehoeksverhouding, vestigde in één klap Nolans naam. Hij won er een Tiger Award mee in Rotterdam en het duurde niet lang of Hollywood toonde interesse voor het eigenzinnige Britse talent, al leek diens belangrijkste stijlkenmerk - de flink door elkaar geklutste vertelstructuur - haaks te staan op de Hollywoodtraditie van gladpoetsen en voorkauwen.

'Filmmakers moeten de vrijheid veroveren om verhalen op hun eigen manier te vertellen', vindt Nolan. Hij maakt een zelfverzekerde indruk; zijn tweede speelfilm, opgenomen en geproduceerd in de Verenigde Staten, is net een paar maanden klaar en heeft hem nu al veel enthousiaste reacties opgeleverd. En daarin gaat hij zelfs nog een stapje verder: zelden deed een film zo'n groot beroep op de oplettendheid van de kijker als Memento.

In omgekeerde volgorde, haperend en struikelend, legt Memento langzaam maar zeker het intrigerende verhaal bloot van Leonard Shelby, een man die één enkel doel heeft: wraak nemen op degene die zijn vrouw verkrachtte en vermoordde. En dat is niet eenvoudig, want sinds die gebeurtenis lijdt Leonard aan een ernstige vorm van geheugenverlies. Hij kan zich niet herinneren wat vijftien minuten eerder gebeurde.

Met behulp van volgekladde notitieboekjes, losse briefjes en polaroidfoto's probeert Leonard (mooi gespeeld door Guy Pearce) greep te houden op zijn situatie. Vitale informatie over zijn missie tatoeëert hij op zijn lichaam. Hij heeft vrienden die hem helpen, maar hij weet niet of hij hen wel kan vertrouwen - na een kwartier zijn ze, steeds opnieuw, vreemden voor hem.

'Ik wilde de kijker in Leonards schoenen plaatsen', zegt Nolan. 'Laten zien hoe hij de wereld ervaart. De meest effectieve manier daarvoor was het verhaal van achter naar voor te vertellen - zo tast ook het publiek in het duister over de motieven van de mensen die Leonard ontmoet. Net als hij moeten ze zoeken naar de waarheid, en grijpen ze vaak mis. De complexe structuur is dus geen gimmick, maar een welbewuste keuze.'

Nolan baseerde zijn scenario op een kort verhaal van zijn broer Jonathan. Het uitgangspunt mag extreem zijn, de filmmaker denkt dat Leonards toestand niet zo heel ver van ons af staat. 'Het geheugen is, als je erover nadenkt, een fragiele en inefficiënte machine. We nemen allemaal foto's en schrijven dingen op om ze niet te vergeten. De cycli die Leonard doormaakt zijn korter dan normaal, maar uiteindelijk komt iedereen steeds weer terug bij af - we maken opnieuw dezelfde fouten, we vergeten, we worden onze ouders, ook al hadden we ons nog zo voorgenomen het anders te doen. Ik vind het fascinerend om alledaags menselijk gedrag uit te vergroten. En wie is er nu niet een beetje paranoïde? Hoe weet je echt zeker dat je anderen kunt vertrouwen?'

Zowel Following als Memento is gemaakt in de traditie van de film noir: gestileerde misdaadverhalen vol rauwe emoties als lust, jaloezie en wraak. Voor Nolan biedt het genre ruimte om de werkelijkheid te overdrijven, en daarmee aan te scherpen. 'Ik houd niet zo van het geklets in doorsnee dramafilms. Dat is zogenaamd nodig om duidelijk te maken hoe de karakters in elkaar steken. Ik geloof daar niet in; niemand is precies wie hij zegt dat hij is, want ik denk dat mensen niet goed over zichzelf kunnen praten.'

'De film noir introduceert karakters simpelweg door het tonen van hun handelingen. Daarmee kom je veel meer over hen te weten. Met alle dubbelzinnigheid die erbij hoort - in de film, want film noir draait om een verraderlijke plot, en in het echte leven. Je kunt mensen alleen beoordelen op hun gedrag, en dat is niet eenvoudig. Iedereen is in zekere mate ambigu.'

Leonard Shelby krijgt de wraak waar hij op uit was, maar hij zal er nooit achterkomen of hij de juiste man heeft gepakt. En zelfs de meest oplettende kijker heeft na het zien van Memento geen eenduidig antwoord; de mensen in Leonards omgeving wisselen steeds van rol. Wie waren zij nu werkelijk? 'Ik vind het belangrijk dat het publiek niet precies weet wat echt was en wat niet. Ik heb ervoor gezorgd dat er op zijn minst twee plausibele versies van de waarheid zijn, waarover je kunt discussiëren. Aan allebei ligt een solide interpretatie ten grondslag.

'Zelf heb ik van begin af aan een duidelijke keuze gemaakt voor een van die versies. Welke dat is, ga ik natuurlijk niet vertellen. Ik denk dat als je de film voor de tweede keer ziet, het antwoord niet te missen is. Er zijn aanwijzingen te over. Toch heb ik al gemerkt dat sommige mensen stug blijven geloven in een andere waarheid. Dat vind ik mooi - dan heb ik mijn doel bereikt.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden