Hans Dijkstal (67) overleden

Oud-VVD-leider Hans Dijkstal is zondag op 67-jarige leeftijd overleden. Hij was al lange tijd ziek. Als politicus streed hij tegen de tijdsgeest van oneliners, mannetjesmakerij en polarisatie.

Op de golven van het liberalisme kwam VVD-politicus Hans Dijkstal in 1982 in de Tweede Kamer. Hij was medeveroorzaker van een politieke aardverschuiving door in 1994 de kans te grijpen een paars kabinet zonder het CDA te maken, waarvan hij vicepremier werd. Als lijsttrekker kreeg Dijkstal het in 2002 moeilijk door de toenemende polarisatie. De oud-politicus is zich nadien in interviews blijven verzetten tegen de tijdgeest van oneliners, hypes, mannetjesmakerij en polarisatie via de onderbuik.

Dijkstal studeerde drie jaar rechten voordat hij een cursus assurantieagent volgde. Hij werd zelfstandig financieel adviseur die beleggingsproducten verkocht.

Wassenaar

Serieus plezier in zijn werk begon Dijkstal echter pas te krijgen toen hij vanaf 1974 als raadslid en wethouder voor de VVD de gemeentepolitiek van Wassenaar ontdekte. ‘Alles wat ik daarvoor deed, gaf niet de bevrediging die ik zocht’, zei hij later. In Wassenaar stond hij aan de kraamkamer van het eerste paarse college van B en W in Nederland.

Als Kamerlid kwam hij in 1982 binnen op slippen van lijstrekker Ed Nijpels, die een enorme verkiezingszege boekte van 36 zetels. In de nieuwe fractie zaten latere paarse bewindspersonen als Annemarie Jorritsma, Frank de Grave, en Robin Linschoten. De ervaringen met het CDA sterkten deze politici in het voortzetten van Des Indesberaad, waar werd geconspireerd om dat kabinet zonder christen-democraten te laten verrijzen. Daarmee bewoog Dijkstal zich op de linkerflank van de VVD, een positie die hij nooit heeft losgelaten.

Bruggenbouwer

Dijkstal fungeerde als bruggenbouwer in de politiek. Dat werd in 1994 al goed zichtbaar toen hij met een destijds vrij ongewone gelegenheidscoalitie een initiatiefwet maakte om werkgevers te verplichten meer allochtonen in dienst te nemen. Die wet maakte hij met Paul Rosenmöller (GroenLinks) en Louise Groenman (D66).

Groot was zijn teleurstelling toen in 1994 een eerste poging voor een paars kabinet mislukte, poging twee lukte wel.

Als minister van Binnenlandse Zaken liet hij geen grote indruk na. Maar zijn kwaliteiten als oliemannetje bereikten in zijn positie als vicepremier een hoogtepunt. Zijn vergadertechniek kwam hem van pas. In een kabinet waar twee politieke tegenpolen zaten die nooit eerder samen regeerden, was dat nuttig. Dijkstal in 1996 over de ministerraad: ‘Het is natuurlijk vaak spannend. Dan is het goed als iemand van tijd tot tijd een grap maakt. Dan is het even lachen geblazen en gaan we vervolgens weer een serieus onderwerp behandelen.’

]]>

Twee kinderen verloren

De oorsprong van zijn lichtvoetigheid ligt in tragische gebeurtenissen. Dijkstal verloor twee van zijn kinderen. ‘Misschien dat ik nog vrolijker ben gaan doen dan ik van nature al was, omdat ik weet wat het is om gewond te zijn. Omdat wij onze portie gehad hebben. Veerkracht is belangrijk. Humor relativeert. Het risico is groot dat het leed je eronder krijgt. De kunst is dat niet te laten gebeuren.’

Humor werd zijn handelsmerk, maar het begon op zeker moment tegen hem te werken, zo merkte hij. Het beeld van de immer kwinkslagen makende saxofonist die tussen de bedrijven door regeerde keerde zich tegen hem. In weekblad Vrij Nederland zei Dijkstal dat er steeds als het even politiek niet goed met hem ging, er een foto van hem opdook met een grote cowboyhoed en een saxofoon. ‘Van zo’n foto gaat een eigen werking uit. Die kan ik niet meer in de hand houden. Hij komt telkens te voorschijn.’

Tijdens het tweede paarse kabinet werd Dijkstal politiek leider van de VVD in de Tweede Kamer. Om zich te profileren ter rechterzijde, stuurde hij drie rechtse Kamerleden het veld in, om niet te hoeven doen wat hem niet paste. De strategie leek te werken. In november 2001 dacht de politieke journalistiek nog dat de VVD de grootste partij zou worden. Maar de opkomst van Pim Fortuyn doorkruiste dat.

]]>

Fortuyn

De VVD kreeg veel last van Fortuyn. Intern werd Dijkstal meegedeeld dat hij meer in ‘Jip-en-Janneke-taal’ moest spreken om meer kiezers te bereiken. Dieptepunt was het tv-optreden van Dijkstal en PvdA-leider Melkert met Fortuyn na de gemeenteraadsverkiezingen. Daar konden beiden hun chagrijn niet camoufleren. Enige tijd later noemde hij groepen kiezers ‘verwende diva’s’.

Dijkstal is daarna blijven tamboereren op de gevaren van de beeldcultuur en de leegte van de mannetjesmakerij. Hij vond dat de politiek zijn oren te veel naar de sentimenten van de kiezers liet hangen. Hij zinspeelde meermalen op een vertrek uit de VVD, maar deed het niet. Politici als Wilders, Hirsi Ali en Fortuyn waren hem een gruwel, omdat ze naar zijn idee de maatschappij verdeelden.

Dijkstal prees zich gelukkig dat zijn gezondheid hem nooit in de steek liet. Dat gebeurde uiteindelijk toch, hij kreeg kanker. Tot op het laatst toe streed Dijkstal. In een filmpje voor Binnenlandse Zaken verscheen hij eind 2009, terwijl zichtbaar was dat het hem zeer slecht ging. Dijkstal op de webcam: ‘Ik zit een beetje in de lappenmand.’

Hans Dijkstal (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden