Hans-Dietrich Genscher belichaamde Duitsland tijdens de Koude Oorlog

Het is een van de beroemdste balkonscènes uit Duitslands geschiedenis. De beelden ervan zijn duister. Op het balkon van de Duitse ambassade in Praag is provisorisch een lamp neergezet, in het schaarse licht bewegen zich wat schaduwen, verder is het donker. De honderden DDR-vluchtelingen in de tuin zijn alleen te horen. Ze willen naar de Bondrepubliek maar zijn hier gestrand. Iemand boven neemt het woord. 'Wij zijn vandaag', zegt de stem, 'naar hier gekomen om te zeggen dat jullie vertrek...' De rest gaat verloren in gejuich. Het is 30 september 1989, de bevrijding. De deur naar het Westen zwaait open! In het IJzeren Gordijn gaapt een gat. Veertig dagen later valt de Muur.

Hans-Dietrich Genscher. Beeld epa

De man van de verlossende woorden is Hans-Dietrich Genscher, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken. 'Het ontroerendste moment in mijn politieke loopbaan', noemt hij het later. Achteraf blijkt dat hij met die opening in Praag de generale repetitie heeft verzorgd voor de opening van de Muur in Berlin op 9 november. Wat volgde was de hereniging van Duitsland en Europa. De naam van de donderdagavond op 89-jarige leeftijd overleden Genscher zal altijd verbonden blijven met deze wapenfeiten van wereldhistorisch formaat.

Hij past in het rijtje Willy Brandt, Richard von Weizsäcker, Helmut Schmidt en Helmut Kohl, stuk voor stuk voor oud-politici die in Duitsland politieke instituten werden op een manier die je in andere landen niet zo ziet. Dat moet te maken hebben met Duitsland zelf, zijn grootte, zijn gewicht, zijn ligging, zijn historie. Omringd door negen buurlanden en centraal gelegen op het snijpunt van oost en west, is het te groot om met rust te worden gelaten en te klein om te overheersen. Het maakt Duitsland en daarmee Europa ingewikkeld om te besturen. Een paar keer ging het catastrofaal mis. Bismarck sprak over Ross und Reiter. Wie rijdt er: de ruiter of het paard? Duitse politici moeten over veel stuurmanskunst beschikken. Angela Merkel weet dat inmiddels ook.

Voetstuk

Wie het er goed van afbrengt, komt in Duitsland al voor zijn dood op een voetstuk terecht. In Genschers leven en carrière manifesteerde zich volop het Duitse spanningsveld. Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog werd hij ingelijfd bij de Luftwaffe. Hij viel in handen van de Amerikanen en zat in krijgsgevangenschap in Groot-Brittannië. Later werd bekend dat zijn naam voorkwam in het ledenbestand van de Nazipartij. Hij zei daarvan niks geweten te hebben. Hij studeerde rechten in Leipzig, moest niks hebben van het Oost-Duitse communistisch bewind en week in 1952 uit naar het westen. In de Bondsrepubliek werd hij lid van de kleine liberale FDP, die lang een sleutelrol vervulde in de West-Duitse politiek door de ene keer de sociaaldemocratische SPD aan een meerderheid te helpen en de andere keer de christendemocratische CDU/CSU. In 1969 werd Genscher minister van Binnenlandse Zaken in de regering van SPD-kanselier Willy Brandt. In 1974 werd Genscher minister van Buitenlandse Zaken onder SPD-kanselier Helmut Schmidt. Hij bleef het tot 1992, een tijdperk.

Beeld epa

Genscherisme

Hoewel hij was gevlucht voor het communisme, zette hij zich onverminderd in voor ontspanning met de Sovjet-Unie. Daarin ging hij zo ver dat hij niet helemaal vertrouwd werd door de Amerikanen, eeuwig benauwd dat de Duitsers zouden bezwijken voor de verleiding van een neutrale tussenpositie tussen Washington en Moskou. 'Genscherisme' werd een besmuikt scheldwoord. Maar Genscher was ook de man die in 1982 de steun aan de SPD introk en hielp de CDU'er Kohl de regering over te nemen. Kohl en Genscher voerden vervolgens het NAVO-besluit uit om nieuwe kernraketten in Europa te plaatsen in antwoord op de Russische SS-20-raketten. Dit ondanks grote demonstraties in Duitse steden.

De Saks Genscher, in 1927 geboren bij Halle op de grens tussen West- en Oost-Europa, bedreef een evenwichtspolitiek in Bismarcks geest. Dialoog naast een sterke defensie - het leidde tot beëindiging van de Koude Oorlog in nauw samenspel met Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov. Op 3 oktober 1990 stond Genscher vooraan op een bordes voor de Rijksdag toen Duitsland werd herenigd. In harmonie met de rest van Europa.

Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden