Hangen in Friesland

Het is een 'fenomeen', een 'hot item', zeggen Friese ambtenaren over de stacaravans die door jongeren worden omgebouwd tot jeugdhonk....

Door Greta Riemersma

OP een najaarsavond kruipt in een stacaravan in het Friese Lioessens de huismijt nog naar de kuiten. Of een ander beestje, maar het veroorzaakt in elk geval jeuk. Er wordt in die caravan op de grond gespuugd, hard geboerd en veel zware shag gerookt. In het zware Fries van de kleigrond wordt voortdurend door elkaar geschreeuwd. 'Hou je bek', klinkt het uit een jongensmond.

Gerrit-Jouke Elsinga (22) lacht verontschuldigend. Hij is iets ouder dan de rest van de aanwezigen. Ruim vijf jaar geleden kocht Gerrit-Jouke samen met negen vrienden uit Lioessens de caravan voor 360 euro. Ze sloopten de complete inventaris eruit en verbouwden hem tot wat hij nu is: half bunker, half kroeg, met dichtgetimmerde ramen, een bar, krukken, losse stoelen en banken. Het is er schemerig en er hangt een verschaalde lucht van bier en rook.

De caravan, ingeklemd tussen een bosje en een bietenveld aan de rand van Lioessens, is een vaste ontmoetingsplek voor veel 15-plussers uit het dorp en plaatsen in de buurt. Buiten wijst Gerrit-Jouke lachend langs een enorme ijzeren paal omhoog. Bovenop draait een oranje zwaailicht vrolijk in het rond. De lamp moet in het vlakke Noordoost-Friesland tot op de zeedijk te zien zijn en is voor de cliëntèle buiten Lioessens het teken dat de caravan open is.

De tien jongens van het eerste uur zijn intussen twintigers geworden, die liever écht gaan stappen in een grotere plaats als Dokkum. In de caravan komen ze alleen nog op zondagmiddag, en dus verkochten ze hem dit jaar voor vijfhonderd euro aan vijf jongere jongens. Deze zitten er nu op veel doordeweekse avonden en elk weekeinde met hún leeftijdsgenoten. Wie hun vraagt wat ze er zoal doen, krijgt te horen: 'We doen hier wat je in een kroeg ook doet.' Soms klussen ze ook wat, sleutelen ze buiten aan hun brommers of stoken ze een vuurtje om rommel te verbranden.

Zo komen en gaan de bezoekers van caravans als deze, waarvan Friesland er vele telt. Zo komen en gaan in die provincie ook de caravans zelf. In Lioessens bijvoorbeeld was een tijdlang nog een tweede caravan, maar die stond te dicht bij het dorp en veroorzaakte overlast. De particulier die de caravan van elektriciteit voorzag, trok soms op één avond vijf keer de stekker eruit omdat de muziek te hard stond. Zaten ze constant zonder stroom. Op koninginnedag hebben de eigenaren de caravan maar in brand gestoken.

De praktijk onder Friese jongeren om in caravans bij elkaar te kruipen, noemt Jan Bakker, werkzaam bij de afdeling welzijn van de gemeente Dongeradeel waartoe ook Lioessens behoort, een 'hot item', een 'fenomeen'. 'Dit is wat in de dorpen enorm leeft', zegt hij. In een iets zuidelijker gelegen Friese gemeente, Tietjerksteradeel, is de rage wat ingezakt, maar doken onlangs toch weer twee nieuwe caravans op, aldus ambtenaar jeugdbeleid Wieny Wubbolts. 'Het kan zo weer opkomen. Zo'n caravan is meestal een jaar of twee in gebruik, dan taait het ene groepje af en krijg je een nieuw groepje.'

Nog zuidelijker in Friesland, in Sint Nicolaasga, weten de jongeren van één caravan dat er nog twee andere in de buurt staan. 'Het is in, maar het zakt ook wel weer af. Dan zijn de groepen te klein. Gelukkig hebben wij een mooie ploeg', zegt Niels de Boer van die ene caravan. Net als in Lioessens lijkt deze van binnen op een kroeg. Van buiten oogt hij als een vakantiehuisje, met een terras ervoor, hoewel het afdak erboven net door de storm is vernield. Er komen nog 'pisbakken' opdat de jongens niet langer in de berm hoeven te urineren. De ontwikkelingen zijn te volgen op hun site decaravan.nl.

Ook buiten Friesland verbouwen jongeren caravans om er de vrije tijd in door te brengen. In het boek Hangplekken, een nieuwe rage?, verschenen in 2000, wordt een jongerencaravan beschreven in Doornspijk, Gelderland. Maar een van de auteurs, Redbad Veenbaas van de VU in Amsterdam, moet toegeven dat deze praktijk nergens op zo'n grote schaal voorkomt als in Friesland - al zijn daarover geen cijfers bekend.

'Op het platteland zijn weinig voorzieningen voor jongeren. Dat is geen onwil, het gáát gewoon niet', zegt hij. En dat geldt in het bijzonder voor Friesland, met zijn grote hoeveelheid kleine dorpen. Neem de gemeente Dongeradeel: 26 plaatsen met soms maar een paar honderd inwoners - of nog minder. Ambtenaar Bakker: 'Je kunt niet overal jeugdvoorzieningen hebben, dat is niet te betalen. Je moet je ook afvragen of in een dorp met dertig inwoners wel een aparte jeugdsoos moet zijn.'

Maar zoals overal op de wereld willen jongeren in Friesland onder elkaar zijn. Veenbaas noemt het 'typisch plattelands' dat ze daarvoor zelf een oplossing bedenken. Vanaf een jaar of 18 gaan de meeste dorpsjongeren in groepjes met een auto, taxi of speciale discobus naar een uitgaansgelegenheid in een grotere plaats. Wat te doen als je 15, 16 of 17 bent? Soms organiseert de kerk wat, maar dat vindt niet iedereen even leuk. Een eventuele dorpskroeg is voor veel jongeren te duur om zich 'lam te zuipen'.

'Jongeren op het platteland zijn behoorlijk creatief. Dat moet ook, zeker in het kleinschalige Friesland', zegt Veenbaas. In Lioessens gaan de verhalen over ouders die vroeger al bij elkaar kwamen in 'hutten en hokken'. Ook fungeerde een tijdlang een leegstaand winkelpand als verzamelplaats. 'We willen een eigen plaatsje', zegt Gerrit-Jouke Elsinga. 'Als we geen caravan zouden hebben, zouden we in het bushokje gaan zitten.'

Bijkomend voordeel is dat rivaliserende groepen elkaar niet in één ruimte hoeven te ontmoeten. Dorpen als Anjum en Ternaard in Noordoost-Friesland verdragen elkaar niet, al kan niemand vertellen wat daarvan de oorzaak is. Ook in één dorp is soms onderlinge concurrentie. 'Met zo'n caravan is ieder eigen baas', zegt Veenbaas. Desondanks brandde in Garijp een zeecontainer uit die jongeren als onderkomen gebruikten, in een strijd van de ene groep tegen de andere.

Vreemd genoeg hebben buiten Friesland maar weinig mensen weet van de caravancultuur - terwijl de eerste caravans in die provincie al tien jaar geleden werden gesignaleerd. Opvallend is ook dat bij geen enkele instantie aantallen worden geregistreerd. Woordvoerder Sape-Jan Terpstra van de Provincie Friesland kan slechts schatten: 'Voor iedere gemeente kun je er wel een paar opschrijven.'

Nog wonderlijker wordt het als de verantwoordelijk ambtenaar in Dongeradeel, Jan Bakker, in eerste instantie onmiddellijk wil doorverbinden met de burgemeester. 'Nu kom je op een heel moeilijk gebied', verzucht hij. Zijn collega Wubbolts van Tietjerksteradeel: 'Het is heel gevaarlijk voor ons om toe te geven dat we weten dat deze caravans bestaan.' Redbad Veenbaas: 'Officieel bestaan ze niet. Een ambtenaar zal best een oogje dichtknijpen, hij gaat niet op jongerenjacht. Maar het is een grijs gebied, daarom worden ze niet geregistreerd.'

Gemeenten zouden liever hebben dat jongeren niet in caravans samenkomen, omdat ze zich zorgen maken over brandveiligheid, geluidsoverlast en drankgebruik. Er zijn verhalen over kaarsen en frituurpannen, en stroomdraden die dwars door de bossen elektriciteit aanleveren. In Dokkum moest per 1 oktober een jongerenwoonboot op last van de gemeente dicht, na herhaalde klachten over lawaai.

Verder wordt in sommige caravans alcohol verkocht. Flesjes bier kosten er rond 70 eurocent. In Lioessens en Sint Nicolaasga laten de caravanbezitters vol trots hun koelkasten zien waarin de voorraad hoog is opgetast. Drugs veroordelen ze. In de caravan van Sint Nicolaasga stak ooit iemand een joint op: 'Die is er direct uitgetrapt.' Maar de vaste bezoekers van de caravan gingen afgelopen zomer wel met 19 man op vakantie en leegden daarbij in een week 19 vaten bier à dertig liter per stuk. Ze lachen hard: 'Een gemiddelde Nederlander drinkt 42 liter per jaar! En we hebben ook nog op terrassen gezeten.'

Veenbaas wijst er overigens op dat hoe ruiger de sfeer in de caravan is, des te minder meisjes er komen. In de caravans van Lioessens en Sint Nicolaasga houden de paar aanwezige dames zich opvallend op de achtergrond. 'Wij zijn wat verlegen', zeggen ze.

Gemeenten mogen veel dingen die in caravans gebeuren niet toestaan. Het probleem is alleen dat nogal wat caravans op privéterrein staan. Ingrijpen is dan niet goed mogelijk. Bovendien kunnen gemeenten de jongeren niet altijd een alternatief bieden. Daar is immers geen geld voor, en is het er wel dan stuit het inrichten van een officiële hangplek vaak op bezwaren van omwonenden. 'Het is ontzettend moeilijk', zegt Wubbolts van Tietjerksteradeel.

De caravanjeugd leeft met het gezag in wankel evenwicht. De jongeren weten dat ze zich gedeisd moeten houden en gemeenten grijpen niet onmiddellijk in als ergens een nieuwe caravan opduikt. Want er zijn caravans en caravans. Ze worden niet allemaal omgebouwd tot openbare gelegenheid. Soms staat zo'n ding gewoon bij iemand in de tuin en zit er een vast clubje vrienden. Soms ook bemoeien ouders zich intensief met het initiatief van hun kinderen, zoals in Sint Nicolaasga. De vader van Klaas Zijlstra helpt altijd met schoonmaken. Bij de moeder van Kees Romkes, die vlak bij woont, mogen de dames naar de wc.

Wat opvalt, is de liefde voor de caravan. Zowel in Lioessens als in Sint Nicolaasga verbouwen en repareren de eigenaren het ding tijdens vele zaterdagen en vakanties. Hier komt een nieuwe vloer, daar een nieuw plafond, hier moet een likje verf, daar een nieuwe cv. Bouwmateriaal en meubilair krijgen ze goedkoop of gratis van bekenden. Ook organiseerden ze een barbecuefeest of een Caravan Energy.

Desondanks zijn er ouders die zich zorgen maken. Onnodig, vindt Gerrit-Jouke Elsinga uit Lioessens: 'De sociale controle in zo'n dorp is zo groot. Je hoeft niks te doen of je ouders weten het de volgende dag.' Dus waarom zou een officieel jeugdhonk beter zijn? 'Dat kost een ton en een caravan vijfhonderd euro. Ik heb het nooit begrepen.' Het oranje zwaailicht naast de caravan is dan al opgehouden met draaien. In de duisternis lichten alleen nog de vuurtorens van Schiermonnikoog en Ameland op. Gerrit-Jouke loopt terug naar het dorp bij het schijnsel van zijn mobiele telefoon.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden