Column

Handige regime van Rutte maakt Kamer medeplichtig

Premier Rutte was woensdag in Zwolle om de Thorbeckelezing te houden. Regeerbaarheid, was het opgedragen thema. Inleider en Thorbecke-biograaf Jan Drentje deed zijn best om de minister-president een duwtje in de goede richting te geven. Net als nu was het toen een woelige tijd. Thorbecke zei al dat 'de burgerij niet het besef had dat zij meeregeerde'. De man van 1848 moest revolutie voorkomen. Het moest drastisch anders en zo kwamen er een nieuwe Grondwet en directe verkiezingen.

Mark Rutte in het Torentje bij het portret van Thorbecke, de werkkamer van de premier op het ministerie van Algemene Zaken. Beeld Martijn Beekman

Woelingen, toen en nu. Het bestuur ligt onder vuur, maar Rutte gaf geen krimp. Het staatsbestel krijgt van hem een 8. Aan de inrichting van het Torentje heeft hij niet veel gedaan, vertelde de premier. Ook niet overdrachtelijk. Ja, hij had het portret van Thorbecke weer opgehangen. Drie jaar geleden hield Rutte de Schoo-lezing. Van visies moest hij toen niets hebben, en dat is niet veranderd. Wel wilde hij iets zeggen over de staatsrechtelijke positie van de minister-president.

Thorbecke vond al dat de premier niets bijzonders was en Rutte zei het hem graag na. Pas sinds 1983 wordt de positie van minister-president in de Grondwet genoemd. Voordien was hij primus inter pares. En dat was ook precies de bedoeling, als uitvloeisel van de Nederlandse allergie voor machtsconcentratie. Eenheid en coördinatie van kabinetsbeleid, dat is volgens Rutte nog altijd de hoofdtaak van een premier. Zijn baantje, zoals hij het zelf graag noemt.

Volgens Thorbecke moet 'de executieve' zijn werk kunnen doen, terwijl de burger zich gehoord weet. Maar in het hele verhaal van Rutte was geen burger te bekennen. Zijn verre voorganger Jelle Zijlstra, vertelde hij, stelde vast dat het rumoer van het Binnenhof alleen zeer gedempt doordrong tot de Trêveszaal waar het kabinet vergaderde. Het rumoer is tegenwoordig oorverdovend, maar het stelsel voldoet prima, aldus de premier. Waarom van die 8 een 9 willen maken? Hij heeft other fish to fry, andere dingen aan zijn hoofd. Een rechtstreeks gekozen minister-president: niet doen, aldus Rutte. Hoe meer mandaat, hoe slechter het werkt. De premier moet de smeerolie zijn en dat gaat niet met harde macht.

Volgens Thorbecke moet 'de executieve' zijn werk kunnen doen, terwijl de burger zich gehoord weetn Beeld ANP

Curieus die manifeste onwil om zich überhaupt met de zwakke punten van het staatsbestel in te laten. Intussen is de steun voor de bestuurselite wel heel dun geworden. Donderdag verscheen het boek dat het 50-jarig bestaan van D66 herdenkt, onder de titel Redelijk radicaal. Senator Thom de Graaf schreef het hoofdstuk over de staatsrechtelijke vernieuwingen. Indertijd moest het stelsel 'tot ontploffing worden gebracht'. Mede-oprichter Hans Gruyters zei in een vroeg geschrift dat je 'struikelt over de grote en kleine regenten, die de burger de 'vrije doorgang' belemmeren'. Dat was 1967. Het sentiment is nu niet anders, zij het dat dit soort teksten tegenwoordig gevaarlijk populistisch wordt gevonden. Ook of juist bij D66 dat in het verkiezingsprogramma nog een halve glibberige alinea heeft over meer volksinvloed, waar tegelijk de afkeer vanaf slaat.

Bij Rutte zit dat anders. Die is niet zozeer bang voor het volk als wel reuze verguld met de manier waarop de zaken nu lopen. De man maakt het ambt, zei hij in Zwolle, en het ambt is hem op het lange lijf geschreven. Bent u de machtigste man van Nederland?, vroeg Thomas Erdbrink bij Zomergasten. Haha, nee natuurlijk, dat is de kiezer, luidde het brave antwoord. In Nederland houden we niet van macht. Maar juist het gebrek aan formele macht, geeft manoeuvreerruimte. Informele macht is fijnere macht. Je kunt er minder op worden afgerekend. Angela Merkel, die heeft officiële macht. 'Ik moet het zien te rooien', zei de premier, zichtbaar tevreden.

Beeld ANP

In het boek over D66 vertelt Thom de Graaf waarom ze destijds pleitten voor een districtenstelsel. De Nederlandse coalitiepraktijk leidde altijd tot slappe, lauwe oppositie. Dat was omdat de tegenstanders wisten dat ze bij de volgende ronde aan dezelfde kant van de tafel zouden zitten. Nooit was het eens kick the rascals out zoals in het Lagerhuis. Nu is de toestand aanzienlijk slechter dan die van het 'laffe monisme' waartegen D66 zich keerde. De versplintering is zo groot dat er nauwelijks meer verschil is tussen coalitie en oppositie. Tegenstellingen verdwijnen als sneeuw voor de zon. Daarvan is dit kabinet van tegendelen hét voorbeeld. Kort na de start vier jaar geleden bagatelliseerde PvdA-leider Samsom in de NRC de verschillen met de opmerking dat het onderscheid tussen 'partijen die kapotbezuinigen en partijen die stimuleren' 0,2 procent bedroeg. Behoudens SP en PVV heeft iedereen meegeregeerd. Dat gaat onherroepelijk ten koste van de scherpte van de kritiek. 'Bij gebrek aan dualisme wordt debat apenspel', sprak Thorbecke streng.

Beeld d66

Voorganger Lubbers placht mee te denken met zijn vakministers. Rutte gaat vele stappen verder en denkt met de hele Kamer mee. Hij sms't zijn vingers blauw en praat zich de blaren op de tong. Het hele parlement wordt medeplichtig. Daarna krijgen ze allemaal een pluim en zijn ze dol op hem. In Zwolle verkneukelde hij zich alweer op de volgende ronde vrienden maken in de Kamer. 'Compromissen worden ingewikkelder, het beroep op de premier wordt groter', zei hij. Daar schemert doorheen dat de informele macht van de premier groter wordt. Rutte heeft er geen bezwaar tegen.

Rutte wil 'geen staatsrechtelijk gegoochel'. Geen gekozen burgemeester. Geen referenda. De hele Kamer mag meedoen. Zolang Rutte de bonus maar krijgt, dat geeft hij eerlijk toe. Binnenkort gaat een staatscommissie het functioneren van onze rammelende instellingen onderzoeken. Een treurige opdracht. Onder deze premier gaat er zeker niets veranderen. Het gaat hem veel te goed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.