Handen verschrompelden en groeiden miraculeus weer aan

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Handen.
(*Johan Cruijff)

Onbekende schilder uit Noord-Nederland. De uitvaart van Maria door de apostelen.

In het rijtje dieren om jaloers op te zijn mag de axolotl bovenaan. Van alle dingen in de natuur die onbegrijpelijk zijn is dit er een waar je je flink op stuk kan bijten: waarom kan de axolotl zijn poten en zelfs zijn kieuwen - die uitwendige, varenachtige sprieten - verliezen, en groeien er dan gewoon nieuwe aan? Terwijl wij, andere wezens, moeten leven met het afgesneden zijn. Hoe handig zou het zijn als bij ons een hand gewoon aangroeide als hij was afgehakt. Als terugkwam wat verloren was. Geen littekens maar regeneratie van ledematen die als kleine feniksen herrijzen aan het lichaam.

In het Catharijneconvent in Utrecht bij de tentoonstelling over Maria moest ik daaraan denken. Maria is, kort samengevat, troost. Geen heilige of ander rolmodel heeft een grotere betekenis in het verzachten van lijden als iemand uit je leven is gesneden. Maria, en haar voorgangers als Demeter, Kybele, Fortuna of Isis, zijn natuurlijk godinnen omdat ze leven géven, zoals elke vrouw zich goddelijk mag voelen als ze een bevalling heeft doorstaan. Daar kun je nuchter over doen, maar ik snap het wel, de verering van een oergodin. Maar Maria verloor dat leven, haar zoon, en daarom verpersoonlijkt zij alle moeders die een kind verloren, en alle mensen die een dierbare verliezen. Die het afgesneden zijn moeten doorstaan. Ze lijdt mee. Dus: troost.

Tegen het einde van de tentoonstelling kwam ik iets tegen dat ik niet eerder had gezien: in een voorstelling van de uitvaart van Maria lijken drie handjes te zweven. Ze zweven niet, ze grijpen zich aan de doeken, maar er zit geen lichaam aan. Op de grond een man zonder handen, en één die een hand mist (daar sijpelt het bloed uit). Ik had even geen idee wat dit nou weer voor een verhaal was. De informatie bij het schilderij maakte al een hoop duidelijker; Maria's begrafenis werd verstoord door tegenstanders, die de baar wilden omtrekken. Maar Maria was heilig, dus dat ging zo maar niet.

Onbekende schilder uit Noord-Nederland De uitvaart van Maria door de apostelen 1495, olieverf op paneel, 68,5 x 51 cm Museum Catharijneconvent Utrecht, te zien in de tentoonstelling Maria t/m 20/8.

Het staat beschreven in de heiligenverhalen van Jacobus de Voragine uit de 12de eeuw en in een 4de-eeuws apocrief verhaal over Maria. Engelen waren aanwezig bij de uitvaart, schrijft De Voragine, bij de ontroostbare apostelen en vulden de aarde met hun zoete gezang. Maar er was tegenstand. Een van de aanwezige joodse priesters kon zijn woede tegen de apostelen niet inhouden en greep de baar, 'maar zijn handen verschrompelden en bleven kleven aan de baar, zodat hij hing aan zijn handen, en hij jammerde en schreeuwde in grote pijn, terwijl de rest van de omstanders door blindheid getroffen werd door de engelen'. Die net nog lieflijk aan het zingen waren dus.

De joodse priester vroeg Petrus om hulp, die min of meer zei: sorry, we zijn even bezig en kunnen jou nu niet genezen. Maar als je in Jezus gelooft hoop ik het beste voor je.' De man riep gauw dat hij dat deed en zijn handen lieten los - niet minder pijnlijk of zo. Toen kuste hij de baar en genas.

Hoe, dat staat er in het 12de-eeuwse verhaal niet bij, maar wel bij de tentoonstelling, gebaseerd op de 4de-eeuwse tekst: de priester genas als een axolotl. Zijn handen groeiden miraculeus weer aan, en Maria had haar eerste postume wonder verricht. Witte lelies - symbool van zuiverheid - groeiden langs de weg en er lag de belofte dat dingen die kapot zijn weer hersteld kunnen worden. De godin van moederschap en troost vult aan wat is verloren.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.