Handel in nonvaleurs

Waarom moet Amsterdam betalen voor VOCstukken die ooit in zijn bezit waren? Hoe nonchalance over cultureel erfgoed leidt tot een onverbiddelijke strijd met Duitse handelaren....

'Ik vrees dat het VOC-aandeel voorlopig niet in Amsterdam terugkomt.'

Het archief van Groningen zat volgens de Duitse antiquair Rr Weng niet in het rijtje. Maar bij de stadsarchieven van Vlaardingen, Middelburg, Rotterdam, Den Haag en vooral Amsterdam was het in de jaren tachtig en begin jaren negentig open huis. Weng: 'Uit Amsterdam waren de historische waardepapieren niet aan te slepen. Met koffers tegelijk verschenen ze op de markt.'

Wist hij dat het gestolen handel betrof, althans om papieren ging die op onrechtmatige wijze uit de archieven waren verdwenen? 'Nee', zegt Weng zonder aarzeling. 'We hebben het niet over museumstukken of kunst, waarvan de herkomst onomstotelijk moet vaststaan. In een stadsarchief liggen vele miljoenen documenten, waarvan er veel niet eens zijn geregistreerd. Zelfs als er een stempel op staat van bijvoorbeeld het Gemeentearchief van Amsterdam wil dat nog niet zeggen dat het is gestolen.'

En daarom probeert Rr Weng het volgende maand weer eens: op 2 en 3 oktober veilt hij in het Zuid-Duitse Wrg zeven antieke 'Hollanders', stukken uit de Gouden Eeuw en de 18de eeuw, die volgens hem zonder enige twijfel afkomstig zijn uit het Gemeentearchief van Amsterdam.

De directie van het archief was niet op de hoogte van de komende veiling. Geconfronteerd met de veilingcatalogus uit Wrg zegt Bas de Melker, hoofd Archief-en Collectiebeheer: 'Uiterst frustrerend dat onze spullen nu weer in de handel komen. Iedereen kan weten dat die documenten hier horen. De Nederlandse wet verbiedt zelfs de verkoop van archiefstukken door een archiefdienst. De stukken zijn dus onrechtmatig uit ons bezit verdwenen. Hoe dat is gebeurd, doet wat dat betreft niet eens ter zake. Door verjaring kunnen we helaas niets doen.'

Vooral een stuk als lot 254 doet pijn. De Melker: 'Het is een optiecontract uit 1720, en voor de financi geschiedenis een absoluut topstuk.'

Heel bijzonder ook is een obligatie uit 1717 van de Moskovische Handelscompagnie, een Amsterdamse vennootschap die aan het einde van de Gouden Eeuw (1693) het monopolie verwierf op de handel van en naar Rusland. Ter financiering van een gewapend zeekonvooi werd een eenmalige obligatielening uitgeschreven. De 65 genummerde obligaties waren tot zo'n dertig jaar geleden nog stuk voor stuk in het bezit van het Gemeentearchief van Amsterdam. Er zijn er nog 23 over.

Dat uitgerekend dit papier van de Moskovische Handelscompagnie weer op de markt verschijnt, is zoals zal blijken bijzonder wrang voor de oorspronkelijke eigenaar, de stad Amsterdam.

Beveiliging was tot tien jaar geleden bij de meeste gemeentearchieven geen begrip. Bovendien werd in Nederland, in tegenstelling tot Duitsland, antiek papier nog niet op waarde geschat. Weng ging bijvoorbeeld in de jaren tachtig regelmatig naar de Veluwe, waar het toenmalige hoofd van de bibliotheek van het Amsterdamse Gemeentearchief thuis een privllectie had aangelegd. 'Daar zat mooi spul bij', herinnert hij zich. 'De belangstelling was echter voornamelijk van Duitse zijde.'

Volgens de Duitse antiquair had hij geen idee dat de bibliothecaris de spullen had meegenomen uit de depots van zijn werkgever. Hetzelfde, stelt Weng, gold voor een Nederlandse handelaar in oude waardepapieren. Deze handelaar voorzag in z'n eentje de halve Duitse markt met Hollandse nonvaleurs, zoals de oude stukken ook wel worden genoemd.

Pas in 1994 liep zowel de Amsterdamse bibliothecaris (een jaar eerder wegens veertig jaar trouwe dienst voorzien van een koninklijke onderscheiding) als de handelaar tegen de lamp. Fataal werd hun de veiling in Belgian . . . de papieren van de Moskovische Handelscompagnie.

In dat jaar kregen verscheidene handelaren in oud waardepapier de politie aan de deur: Weng, de gepensioneerde bibliothecaris, de Nederlandse handelaar, de Belgische veilinghouder en een verzamelaar in Mn. Belangrijk voor de verdere ontwikkelingen: de Nederlandse justitie kreeg het bewijs van diefstal tegen de handelaar niet rond en seponeerde de zaak. Met de chef van de bibliotheek werd de zaak geschikt. In ieder geval Weng en de verzamelaar uit Mn kregen hun spullen terug uniek historisch cultuurgoed, afkomstig uit Amsterdam.

Detail: de man uit Mn moest zelfs schadeloos worden gesteld, omdat er na de huiszoeking twee antieke Hollandse aandelen uit zijn collectie waren verdwenen.

Toen de export van gestolen spullen nog op rolletjes liep, eind jaren tachtig, begin negentig, deden Rr Weng en talrijke andere Duitse verzamelaars goede zaken. In 1988, 1989 en 1990 organiseerde Weng in Duitsland een veiling van historische aandelen en obligaties. Er zaten veel 'Hollanders' bij. Alle drie keren was het raak: 'Per veiling had ik een omzet van een miljoen mark, zo'n 500 duizend euro.' Weng, toen nog begin twintig, kon zich even in de Nederlandse Gouden Eeuw wanen. Hij liep binnen.

Niemand in die tijd maakte zich volgens de Duitse antiquair druk over de herkomst van de handel. 'Het meeste kwam uit geveilde inboedels of rommelmarkten. Soms zaten er stempels op van een bepaald gemeentearchief. Maar dat zei niets. Nogmaals, het betrof geen antiek of kunst, waarbij over de herkomst geen enkele twijfel mag zijn. Echt helemaal niemand vroeg zich af waar die oude aandelen vandaan kwamen.'

Nadat de diefstallen in 1994 waren ontdekt en het Amsterdamse archief aangifte had gedaan, 'droogde de markt ineens op', zegt Reinhild Tsch eigenaar van het gelijknamige Duitse veilinghuis voor antieke aandelen. Tschzetelt in Kaarst, een stadje nabij Ddorf. Weng houdt kantoor in Krefeld.

Ergens bij hen in de buurt bevindt zich het oudste aandeel ter wereld, of liever een recipesse (kwitantie) uit september 1606, een bewijs dat de Amsterdamse weduwe Agneta Cock haar laatste termijn had voldaan als investeerder in de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de VOC. Een gelijksoortig document bevindt zich in de Amsterdamse effectenbeurs, waar het als oudste aandeel wordt aangeprezen. Ten onrechte, want het aandeel van mevrouw Cock is drie maanden ouder.

Het aandeel van de weduwe Cock kwam vorige maand, bijna 400 jaar later, weer in het nieuws omdat het Amsterdamse Gemeentearchief de komende premi van de Hollywood-film Ocean's Twelve wilde aangrijpen om de diefstal van het historische waardepapier, vermoedelijk in 1979, wereldwijd onder de aandacht te brengen. In de film wordt immers ook een VOC-aandeel geroofd.

Deze originele manier om een verloren voorwerp terug te krijgen, had het archief volgens Weng beter achterwege kunnen laten. 'Grappig, maar natuurlijk volstrekt improductief. De huidige eigenaars kunnen het aandeel nu moeilijker kwijt. Ik heb de indruk dat zij het VOC-papier nog liever aan een Duits museum schenken. Ten eerste hebben zij het volkomen te goeder trouw gekocht en ten tweede wil Amsterdam voor een dubbeltje op de eerste rang zitten. Typisch Nederlands.'

Zolang er geen fatsoenlijk bod is, komt het aandeel volgens Weng niet naar Amsterdam. 'Want daar hoort het natuurlijk. Het is een essentieel onderdeel van de financieel-economische geschiedenis van Nederland. En die financi geschiedenis is voor Nederland veel belangrijker dan de politieke historie. Helaas heeft de stad Amsterdam niet door dat zo'n aandeel uit historisch oogpunt meer waard is dan bijvoorbeeld een handgeschreven brief van Willem van Oranje.'

Reinhild Tschis officieel de contactpersoon van de eigenaren. Zij zegt: 'Nu Amsterdam mijn clien officieel in de criminele hoek heeft gezet omdat ze onrechtmatig het VOC-aandeel zouden hebben verworven, zal er niet worden onderhandeld. Ik vrees dat het unieke stuk voorlopig niet terugkomt.'

De Duitse eigenaars van het VOC-stuk worden door Weng omschreven als 'jongens die wel een potje kunnen breken'. Speculanten, die het in 1999 na bemiddeling van Reinhild Tschvoor omgerekend ruim 250 duizend euro van een Duitse verzamelaar kochten. In de hoop dat het aandeel in 2002, tijdens de 400-jarige herdenking van de VOC, miljoenen zou opbrengen.

Aanvankelijk vroegen ze aan het Gemeentearchief tien miljoen euro. Anderhalf jaar geleden zes miljoen. Thans laten zij de Volkskrant per e-mail weten dat de waarde weer veel hoger zal uitkomen. Indien Amsterdam niet over de brug komt, zo schrijven ze, wordt een openbare veiling op een later tijdstip niet uitgesloten. Tschvoorspelt dat de prijs van het aandeel op een veiling in New York tot duizelingwekkende hoogte zal stijgen.

Het archief liet het aandeel aan de hand van vakliteratuur in Frankfurt taxeren. Deze Duitse taxateur volgens Weng een man die er geen verstand van heeft kwam op een prijs van hooguit 50 duizend euro. Weng zelf, die het aandeel ooit in 1985 onder ogen kreeg en het voor de eerste Duitse verzamelaar moest verzekeren, denkt nu dat het aandeel 120 duizend tot 150 duizend euro waard is. 'Als ik twee wanhopige klanten kan vinden, sleep ik er misschien twee euroton uit.'

Om de 'Hollandse zuinigheid' te onderstrepen geeft Weng inzage in de correspondentie die hij vorig jaar voerde met Bas de Melker van het Gemeentearchief over de 'Hollanders' in zijn bezit. Daaronder zou zich een obligatie bevinden uit 1625 'van 60.000 rijksdaalders van Graaf Enno van Vrieslandt meede van de Staten van Holland'. Een lening waarvoor de toenmalige burgemeesters van Amsterdam zich garant stelden.

Het Gemeentearchief is bereid Weng er hooguit 75 euro voor te betalen. De Duitser is daar nog steeds kwaad over en zocht deze week opnieuw contact op met De Melker. Weng, in een toelichting: 'Ze denken daar toch niet dat ik me laat afschepen met 75 euro voor iets waarvoor ik zelf twaalf jaar geleden en geheel te goeder trouw 500 D-mark heb betaald?'

Weng, die zegt steeds beter te begrijpen waarop de Nederlandse reputatie van handelsnatie is gebaseerd, weet het goed gemaakt. 'Retireren! Ik ben bereid alle stukken uit de veiling terug te trekken en ze tegen de kostprijs aan Amsterdam terug te geven.'

Hij voegt er 'een buitengewoon interessant voorstel' aan toe. 'Er moet in Nederland een nationaal fonds worden opgericht waarmee het terugkopen van alle spullen wordt gefinancierd. Ik zelf zal de eerste zijn die er een flinke geldelijke bijdrage aan zal leveren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden