Handel in hoop

De boom in het gebruik van voedings-supplementen heeft ook in Nederland een snelgroeiende alternatieve markt doen ontstaan: netwerken van privé-bedrijfjes die via Internet Amerikaanse gezondheidsproducten bestellen en binnen hun eigen 'piramide' afzetten....

RALPH Oats, ooit een bescheiden Amerikaanse vrachtwagenchauffer, leidt met zijn vrouw Cathy vanuit het kapitale hoofdkwartier in Dallas een gezondheidsimperium met sinds vier jaar ook Nederlandse tentakels: Wellness International Network, kortweg WIN. En de Oats hebben aardig wat gewonnen sinds ze in 1984 hun slagerij eraan gaven. Ze zijn multimiljonair, zo wordt beloftevol door geslaagde entrepreneurs gemeld. In Nederland is de omzet van WIN-producten onlangs gestegen tot boven een miljoen dollar per maand. Geen drogisterij, geen apotheker, geen tussenhandel, geen assemblage is eraan te pas gekomen. Het 'concept' is Multi-Level Marketing ofwel netwerkverkoop.

Dat concept heeft een slechte roep, omdat het in de verte doet denken aan de inmiddels verboden piramidespelen, aan het Titan-bedrog, aan kettingbrieven en aan andere gouden bergen die uiteindelijk valkuilen bleken te zijn. Maar er zijn grote verschillen en het grootste is dat met het concept van Wellness geen luchtkastelen in elkaar donderen, geen dromen worden geruïneerd, zolang tenminste de boom in het gebruik van de (WIN-)voedingssupplementen aanhoudt. Maar al mocht die tot staan komen, wat zeer onwaarschijnlijk is, dan nog lijkt het voor de handelaren geen ramp: ze blijven hooguit met onverkoopbare voorraden zitten.

Het ís handel in hoop, maar geen windhandel. Want de hoop op een langer, gezonder en (voor Wellness-leden ook) letterlijk rijker leven doet de verkoop van anti-oxidanten, kruiden, mineralen, vitaminen, aminozuren en combinaties daarvan alleen maar toenemen. Zelfs in medische kringen wordt steeds vaker erkend dat welvaartsziekten mede ontstaan doordat de dagelijkse voeding onvoldoende beschermt tegen vervuiling of slechte leefgewoontes. Dat het dus beter is (nog) gezonde mensen preventief aanvullende preparaten te adviseren dan te volstaan met het voorschrijven van geneesmiddelen als eenmaal de ziekte zich heeft geopenbaard.

Het wordt 'oorlog' met de farmaceutische industrie, zeggen de specialisten op het gebied van voedingssupplementen. De farmaceutische 'maffia' - het pejoratief dat telkens weer opduikt - zal alles in het werk stellen om de eigen 'genees'-middelen te beschermen en de 'beschermings'-middelen te laten verbieden, te ridiculiseren of - bij bewezen nut - exclusief te laten verkopen door de apotheker.

Zo kan DHEA, een hormonale 'ouderdomsremmer' die in het pakket van Wellness zit, in Amerika wel maar in Nederland al niet meer vrij verkocht en verhandeld worden. Maar bij de Stichting Fight for Life was het in ieder geval tot voor kort gewoon te bestellen. Te controleren valt de (Internet)handel nauwelijks. Sterker nog, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport kent Wellness en een aantal andere netwerken niet. Het Nederlandse trainingscentrum van Wellness, waar toekomstige privé-ondernemers in de gezondheidshandel worden opgeleid, bevindt zich desondanks gewoon en zeer zichtbaar in een Amstelveens gebouw.

Daar wordt nieuwsgierigen 'het concept' uitgelegd. Waarom de avonden in Bavinkstaete een schijnbaar nogal besloten karakter hebben, is niet geheel duidelijk. Introducés worden uitgenodigd via sportschool, werk of elders, willekeurige passanten worden niet bepaald hartelijk verwelkomd.

Wellness is in de eerste plaats op zoek naar mensen die het lef hebben een bedrijfje te beginnen en dus een eigen netwerk op te bouwen. Mensen die voor zichzelf een downline creëren, dus hun eigen kopers zoeken, direct al geld verdienen, maar van wie ook de upline, het hogere echelon in de 'piramide', beter wordt. Want gezondheid is mooi, maar geld verdienen minstens even mooi.

WIN is een buitengewoon ingenieus systeem van producten verkopen, kortingen geven of krijgen en bonussen verdienen. De toekomstige ondernemer kan starten door voor drieduizend, 30 duizend of 180 duizend aan Wellness-producten te bestellen, hij ontvangt een identiteitsnummer (à 103 dollar) en een titel: manager, bonus qualified of regent. De 'aanbrenger' krijgt een percentage van het investeringsbedrag, zes mensen 'boven' hem eveneens.

De kortingen kunnen voor wie eenmaal zelf in een netwerk zit, gegeven worden omdat gebruik wordt gemaakt van de Multi-Level Marketing (MLM): er zijn geen overheadkosten, bijna alle schakels tussen producent en koper zijn verdwenen. De Amerikaan Oats laat aan een farmaceutisch bedrijf de productie en handling over - om de farmaceutische industrie te paaien of om betrouwbaar over te komen? - en de kant-en-klaar-producten worden per Fedex, Federal Express, direct bij de Nederlandse afnemer bezorgd.

Network marketing of Multi-Level Marketing zal, daarvan zijn de MLM'ers overtuigd, in de volgende eeuw 'een economische aardverschuiving' teweegbrengen, vooral omdat Internet het ideale substituut is voor ouderwets handelen. Wellness gaat binnenkort met diezelfde marketingmethode ook computers verkopen en uiteindelijk misschien wel alle consumentengoederen. Heel fijn, maar waarom heeft Wellness (Nederland) dan naast het besloten karakter van zijn voorlichtings- en wervingsavonden ook al geen enkele behoefte aan contacten met de pers? Hoe meer eenmans-Wellness-zaken, hoe meer vreugd, zou je zeggen.

Officieel zijn er twee verklaringen. De eerste is dat Wellness als gebruiker van producten wel iedereen verwelkomt, maar niet Jan en Alleman als ondernemer wenst binnen te halen. Potentiële distributeurs wordt dringend aangeraden een ondernemingstraining van zo'n zeven dagen te volgen, de business-strategie van Oats moet strikt onderwezen en nageleefd worden. Want falen als ondernemer moet voorkomen worden, is het (trouwens niet-ongezonde) uitgangspunt.

De tweede reden voor terughoudendheid is de angst voor het Amerikaanse rechtssysteem. Mocht een Nederlandse 'voorlichter' ook maar één verkeerde verwachting wekken met de karakterisering van Wellness-producten, dan kan het Amerikaanse concern prompt een afgrijselijke schadeclaim tegemoet zien. 'Zo gaat dat daar nu eenmaal.'

Maar zijn er misschien ook Néderlandse wettelijke bepalingen waarvan Wellness-distributeurs liever niet weten? Dat lijkt inderdaad het geval. Volgens de richtlijnen van VWS mag niemand bijvoorbeeld producten verkopen waaraan aminozuren zijn toegevoegd. Dat is schrikken bij VWS: bevatten de Wellness-producten heel dikwijls júíst aminozuren? Na enig speurwerk blijkt het ministerie evenwel een 'gedoogbeleid' te hebben. Dat moet wel, zegt VWS niet geheel overtuigend, want de netwerkorganisaties onttrekken zich goeddeels aan de controle van wat vroeger de Keuringsdienst van Waren heette. 'Maar dat moet de consument wel beseffen'

Plausibeler klinkt het argument dat gewacht wordt op een advies van de Gezondheidsraad over de toevoeging van aminozuren aan voedingsmiddelen. Die Gezondheidsraad moet trouwens adviseren terwijl er al een WHO-norm is en in Amerika door de instanties geen veiligheidsrisico is vastgesteld. Bovendien, bijna in elke reguliere Nederlandse 'gezondheidswinkel' zijn producten met aminozuren verkrijgbaar. Wie stelt vast of ze toegevoegd zijn, dan wel 'natuurlijk' aanwezig?

En dan gaat het nog alleen over aminozuren. Bekende en veelgebruikte Welness-producten als BioLean ('Verbetering van de algemene gezondheid') bevatten volgens het Amerikaanse doktershandboek voor nonprescrition drugs (uitgegeven door de Medical Economics Company en verspreid door Wellness!) ook nog zo'n negentien kruiden, waaronder het alom bejubelde en veel onderzochte Ma Huang en Jujube. Ma Huang bevat efedrine (bekend van de neusdruppels), is het dus medicijn of nog steeds voedingssupplement? Het curieuze is dat BioLean (niet BioLean Free) vanwege de efedrine (maar alléén in de sport) doping is.

De gezondheidsmiddelenmarkt en de diversiteit aan producten is zo geweldig groot en divers dat geen inspectie er greep op kan krijgen. De in homeopathische middelen, kruiden, vitaminen en supplementen gespecialiseerde Amsterdamse drogist Cleban & Co - 'een relatief kleintje' - heeft alleen al drieduizend vitamineproducten in de aanbieding. Directeur Mark Pekelharing heeft niet direct een negatief oordeel over de Wellness-producten of de hoge prijs ervan. Hij heeft van vergelijkbare netwerken - want Wellness is niet het enige - wel eens bijeenkomsten meegemaakt: 'Het lijkt haast of je met fanatici van de Scientology-kerk van doen hebt.' Maar hij vindt het in principe toe te juichen dat de gezondheidsmiddelen in ieder geval beschíkbaar zijn. Want de normale voeding, zeker die uit de massaproductie, is inderdaad vaak niet toereikend.

Maar er zijn natuurlijk ook charlatans met onzinverhalen en aan de koperskant naïevelingen die puur op exotische namen afgaan. Als het maar een Chinees kruid is, of Thaise haaienleverolie of Latijns-Amerikaanse guarana. Met name van de Chinese kruiden is volgens hem nog te weinig bekend, al lijkt het feit dat ze al duizenden jaren in China worden gebruikt, een aanbeveling. En gewone geneesmiddelen zíín in oorsprong vaak kruiden; aspirine zat in Egyptische wilgenbast tenslotte. 'Maar we moeten af van de idee dat kruiden altijd gezond zijn. Cocaïne en opium worden ook uit kruiden gemaakt. En het is ook niet zo dat het dagelijks nemen van kruiden zoals Wellness aanbeveelt, wenselijk is.'

Toch ziet Pekelharing Wellness niet als wildgroei. Er zijn andere netwerkdistributeurs (geweest), die ook meestal weer snel uit de gratie raken (Juice Plus), vanwege een ondeugdelijke organisatie, kopersbedrog ofwel door onevenredig winstbejag, maar voor alle producten geldt nu eenmaal: hoe zuiverder, hoe duurder. Dus dat de consument voor een beetje Wellness-pakket al gauw vierhonderd gulden in de maand kwijt is, hoeft op zichzelf geen diskwalificatie te zijn.

Maar Pekelharing heeft in het algemeen wel zijn bedenkingen over de controle op grond van Waren- of Geneesmiddelenwet. Zo zijn tot zijn verbazing paddestoelpreparaten in de Smartshops toegelaten: 'Niet bepaald middelen waar je smart van wordt.' Bij een kennelijk gebrek aan zicht op de gezondheidsmarkt wordt het dus tamelijk ridicuul als de overheid wél scherp zou letten op 'mengsels' met aminozuren, kruiden of anti-oxidanten.

De 'preventieve' geneeskunst is er bovendien absoluut van overtuigd dat bijvoorbeeld anti-oxidanten welvaartsziekten kunnen voorkomen. Het Medisch centrum Walborg in Amsterdam werkt bijna uitsluitend met anti-oxidanten - die de zogeheten 'vrije radicalen' neutraliseren - en betrekt die eveneens rechtstreeks uit Amerika. Walborg heeft 'geen oordeel' over de producten van Wellness.

In de geweldige concurrentieslag die op de gezondheidsmarkt gaande is, door de voortdurende productinnovatie en met al die plotselinge, soms onverklaarbare rages (zoals nu het gebruik van het al lang bekende foliumzuur bij zwangerschap), moeten gezondheidsproducten kwalitatief goed zijn én werken, om zich op langere termijn te handhaven. En dat is precies waarop Wellness zich beroept.

De handel in hoop via de network-marketing is niet illegaal, vaak wel schimmig en ongrijpbaar en zich afspelend in duistere, telkens andere hotelletjes. Maar Wellness is 'een open boek', draagt BTW af en betaalt niet in Liechtenstein uit doch gewoon in Nederland. De eenmansbedrijfjes die in hoog tempo ontstaan, zijn echter niet geregistreerd bij de Kamer van Koophandel, en kwaadwilligen kunnen de inkomsten uit distributie in theorie gemakkelijk voor de fiscus verzwijgen. Ontduikers van de belasting vallen moeilijk te vangen: een deel van de producten wordt besteld om te sampelen, weg te geven. Aan potentiële netwerkers die onweerstaanbaar worden aangetrokken door de combinatie van geld en gezondheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden