Handboek rattenstreken op het werk

Het moet afgelopen zijn met het politiek-correcte geleuter in het management, zegt adviseur en trainer Joep Schrijvers. Overleven is vuile handen maken....

Er moeten toch kleermakers te vinden zijn die regelmatig het verzoek krijgen om achter in de nette pantalon een klein gaatje aan te brengen? Er lopen zoveel ratten rond in het bedrijfsleven en bij andere organisaties, dat het langzamerhand moet gaan opvallen. En ratten hebben staarten nietwaar?

Vraag het Joep Schrijvers. Hij is jarenlang omgegaan met de soort. In zijn cv staat: twintig jaar praktijkervaring als adviseur, manager en wetenschapper op het gebied van organisatieverandering en leerprocessen in profit- en nonprofitorganisaties.

Als trainer bij managementcentrum De Baak van werkgeversclub VNO-NCW had hij ze dus dagelijks in de klas. En dat heeft op den duur zijn effect. Hij leerde zoveel streken van zijn deelnemers, dat hij er in 2002 een boek over schreef (Hoe word ik een rat? Scriptum Management, ISBN 9789055942558). Het werd met meer dan veertigduizend verkochte exemplaren een bestseller.

Wat heet, een regelrechte managementboek-hype, compleet met optredens onder de gelijknamige titel. Het aantal rattenstreken moet sindsdien lekker zijn toegenomen.

Zou het toeval zijn dat het taboe op politiek-correct taalgebruik sinds anderhalf jaar langzaamaan is afgebrokkeld? Is het alleen maar een samenloop van omstandigheden dat beursschandalen, fraude en flagrant mismanagement al geruime tijd de kolommen van de voorpagina's halen? Vast niet.

Schrijvers staat aan de zijlijn en beaamt dat hij 'de tijd mee heeft gehad'. Maar diep van binnen moet hij met satanisch genoegen het gekonkel, gekrab en gebijt hebben aanschouwd: allemaal perfecte rattenkinderen die het softe management-geleuter van zich hebben afgeschud, en volop aan de slag gingen met gore streken.

De auteur en trainer, die aan de wieg stond van de rattenhype, heeft vorige week officieel een eind gemaakt aan een periode vol aandacht voor de rol van het knaagdier in organisaties. Op het eendags-seminar in Amsterdam 'Hoe word ik een rat? Koershouden in politieke en complexe projecten' werd het thema nog eenmaal van alle kanten belicht: ratten in het bedrijfsleven, streken in de misdaad, rattengedrag in de dierentuin en de fijne kneepjes van oer-rat Niccolo Machiavelli, die in 1513 al noteerde dat men mensen moet 'strelen of uitroeien'. Tussen de bedrijven door werden soepjes en toastjes met rattenvlees uitgedeeld.

Maar Schrijvers stopt ermee. Wie laat zich een permanent zakelijk succes ontzeggen? 'Het heeft nu vier jaar geduurd. Ik ben begonnen met een cursus, en dat mondde vorig jaar mei uit in dit boek. Ik zou er nog jaren mee kunnen doorgaan, maar dat zie ik niet zitten. Straks sta ik nog tussen de bitterballen bij een Van der Valk mijn verhaal te doen. Ik word nu al sterk geassocieerd met ratten. De metafoor en de overdrijving hebben krachtig gewerkt. Ik ben blij dat mijn idee is opgepikt. Dat zie je vandaag: alle sprekers hebben er wel iets uit opgepikt, terwijl ik aanvankelijk maar met een one man show door het land trok.'

Een bestseller vraagt om een opvolger. Ratten voor gevorderden? 'Ik heb wel met de gedachte gespeeld. Hoe word ik een rat voor gevorderden, zoiets. Maar ik doe het niet. Er komt nog wel een vertaling uit in Finland, daar verzorg ik nog één optreden. Verder ben ik bezig met een nieuw boek over hoe mensen, bedrijven en organisaties omgaan met onheil en rampen. Ik put uit 2500 jaar geschiedenis, uit religie en Seneca's troostgeschriften. Ik beschrijf daarin de parallelen tussen vroeger en nu.'

Ondertussen ligt er bij meer dan veertigduizend managers, directeuren en leiders een Handboek Konkelen op het nachtkastje. En dat kan zijn uitwerking niet missen. Is het boekwerk wellicht geschikt voor degenen die zich gewapend met de kennis over het maken van vuile handen, beter teweer kunnen stellen tegen het gedrag van anderen? Welnee, dat is wel het laatste waaraan Schrijvers behoefte heeft.

Hij zag ze al zitten bij zijn cursussen, zo beschrijft hij: 'De suflullen, je ziet de ingevallen gezichtjes voor je. Met een hoogrode kleur op de wangen (...) kondigen ze aan wat ze gaan zeggen. Je hoopt nog even op een wonder en dat de woorden in een andere richting worden gebogen en dat er klanken uitkomen als 'ik wil mijn baas naaien' of 'ik ga haar toch een poot uitdraaien (...)'

Want zo is het allemaal niet bedoeld. Cursus en handboek zijn daadwerkelijk bedoeld als een handvat voor pummels. Kijk maar in het register. De S staat voor scheiding, seks, sensatiezucht, slechte afloop, slinksheid, sluwheid, stroopkwast, sufkont en suflullen. Dat klinkt toch bepaald anders als het gepolijste taalgebruik in een willekeurig 'Handboek implementatie van veranderingsprocessen'.

Toch brengen beide boeken hetzelfde teweeg, stelt de auteur. Maar in de wereld van de 'braaftaal' wordt de werkelijkheid domweg verdoezeld. Want de werkelijkheid op de werkvloer gaat wel degelijk over wreedheid, konkelen en naaien. 'Vanaf nu spreken we weer de taal van alledag', spreekt het boek af. Wie in de wereld van de machtsspelletjes wil overleven, zal zich teweer moeten stellen.

Dat moet ook, want in de echte wereld gaat het niet zachtzinnig. Zo ben je de baas, zo sta je buiten. Vraag het onderzoeksjournalist Marcel Metze tijdens het seminar. Hij bestudeerde jarenlang het elektronicaconcern Philips. Geen bedrijf dat bekend staat om zijn agressieve bedrijfscultuur, maar toch zijn daar de streken niet mis. In Let's make things better (1997) over de periode Jan Timmer en Cor Boonstra, beschrijft Metze fijntjes de manier waarop de toenmalige Philipsbaas Boonstra zijn voorganger Timmer pootje wist te lichten. 'Een echte rattenstreek', oordeelt Metze achteraf.

Begin 1997: Bij de raad van commissarissen komt het voorstel ter tafel om Jan Timmer, oud-topman, uit hun midden te benoemen tot voorzitter van het toezichthoudende orgaan. Boonstra zag dat niet zitten, beschrijft Metze.

Hij overwoog af te treden. Dat dreigement hoefde hij echter helemaal niet uit te voeren, want de avond daarvoor had hij met zittend RvC-voorzitter Maljers en de meeste andere commissarissen al een uitstel van de benoeming bedisseld.

Toen Timmer tijdens de vergadering er achter kwam dat zijn prestigieuze benoeming allang van de baan was, zonder dat hij daarin was gekend, raapte hij zijn papieren bijelkaar en verliet de vergadering. Toen 's middags het persbericht kwam dat Timmer alle banden met het bedrijf had verbroken, had Boonstra zijn zin. De twee hadden elkaar nooit gelegen.

Ook non-profitorganisaties kennen dergelijke orkestraties. Zelfs in het schijnbaar keurige provinciehuis in Zuid-Holland wordt gekuipt en gekonkeld. Vraag het Karel Baarspul, de nog steeds in driedelig grijs geklede treasurer die tot april 2000 betrekkelijk anoniem zijn werk deed. Op een kwade dag vond hij zijn naam op alle voorpagina's, als hoofdrolspeler in de 'Ceteco-affaire'.

Tijdens het rattenseminar vertelt hij zijn kant van de zaak: hoe hij in opdracht van het provinciebestuur ging bankieren met geleend geld. Hij vergaarde miljoenen, maar toen de firma Ceteco niet kon terugbetalen en de lucratieve constructie in duigen viel, wist opeens niemand ergens van.

Zijn bazen trokken hun handen af van de hele opzet, Baarspul kreeg de schuld en stond al snel op straat. Nee, leer ze hem kennen, de rattenstreken. In de sleutelroman Zilverpolder schreef hij de hele affaire van zich af. Over rattengedrag gesproken.

Wat dat betreft hadden Boonstra en Baarspul leerlingen kunnen zijn van Schrijvers. Op diens website www.hoewordikeenrat.nl - nog een maand actief - hadden ze een 'Libelle-test' kunnen invullen om uit te vissen wat hun type zou zijn geweest. De auteur onderscheidt drie smaken: type Innocentia ('U staat onschuldig in de wereld'), type Strijdende Rat ('U zult nog behoorlijk wat blunders moeten maken om het vak van rat te leren') en tenslotte het type Gore Rat ('Denkt u wel om de nadelen van rattigheid: machtswellust, vervreemding, verlies integriteit').

Wie zich staande wil houden in een organisatie moet niet bang zijn om een ander geestelijk pijn te doen. 'Weg met die weekheid', want: 'Wie geen vuile handen heeft gemaakt, heeft niet geleefd'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden