Hand Wilders rust zwaar op Ruttes schouder

den haag En wéér zag aanstaand premier Mark Rutte een potentieel kabinet in gruzelementen vallen. Nadat de rechtse coalitie met PVV en CDA ‘een doodlopende weg’ was gebleken, is nu Paars-plus geklapt....

Hoe moet het dan wel? Hoe krijgt Nederland zo spoedig mogelijk een nieuwe, stabiele regering?

Opnieuw krijgt de koningin deze week van de fractievoorzitters die bij haar langskomen een reeks tegenstrijdige adviezen. De partijen die door de kiezer tot elkaar lijken te zijn veroordeeld – VVD en PvdA – willen allebei iets anders, en ook de overige partijen geven een verdeeld advies.

Vandaag brengen de informateurs Uri Rosenthal (VVD) en Jacques Wallage (PvdA) hun eindverslag uit, op basis waarvan koningin Beatrix over een nieuwe fase in de formatie moet beslissen. De vorige informateur, Herman Tjeenk Willink, leek twee weken geleden voor de VVD de derde weg te hebben geëffend – een ‘middenkabinet’ van VVD, PvdA en CDA. PvdA-leider Job Cohen had volgens hem toegezegd een kabinet met het CDA niet langer te blokkeren. Tjeenk Willink: ‘De voorzitter van de fractie van de PvdA sluit niet alle overige combinaties geheel uit.’

Het is de combinatie die Rutte aan koningin Beatrix zal adviseren: VVD, PvdA, CDA. PvdA-voorman Cohen legde de zinsnede van Tjeenk Willink dinsdag echter heel anders uit: hij wil wél met vijf, met D66 en GroenLinks erbij, maar níet met drie. Hij deed daarbij een onorthodox voorstel: dat brede middenkabinet van VVD, PvdA, CDA, D66 en GroenLinks zou een lossere band met de Tweede Kamer kunnen hebben (‘extraparlementair’ genoemd of ‘zakenkabinet’). ‘Het zal een heel uitzonderlijk kabinet zijn’, aldus Cohen dinsdag tijdens zijn persconferentie.

De PvdA-leider benadrukte dat zijn aversie tegen een middenkabinet onmogelijk nieuw kon zijn voor Rutte. Hij is er naar eigen zeggen tijdens de besprekingen van Paars-plus altijd helder over geweest: als de PvdA met de VVD wil, dan alleen in Paars-plus. Cohen vindt Ruttes redenering vreemd: als hij nu 18 miljard euro aan bezuinigingen en de rest van diens pakket niet slikt, doet de PvdA dat in een middenkabinet met het CDA ook niet.

De uitkomst van twaalf dagen onderhandelen over Paars-plus is weinig hoopgevend: drie van de vier betrokken partijen vinden dat zij voorlopig niet aan zet zijn. PvdA, D66 en GroenLinks zullen de koningin adviseren het initiatief bij de VVD te leggen. Eerder al vond het CDA dat de partij, gelet op de verkiezingsnederlaag, niet het voortouw verdiende in de formatie. Conclusie: Mark Rutte heeft de verkiezingen gewonnen, maar de drie kabinetten die hij daarmee kan smeden, zijn geblokkeerd. Paars-plus door hemzelf.

Rutte wilde wel, daarvan zijn alle betrokkenen overtuigd, maar hij durfde uiteindelijk niet. Tjeenk Willink beredeneerde Paars-plus als een variant die bij de verkiezingen op 9 juni zestien zetels won. Maar de PVV van Geert Wilders won die zestien zetels bijna in haar eentje. Dat gegeven hangt als een zwaard van Damocles boven deze formatie. De VVD-kiezer heeft meer sympathie voor de PVV dan voor de PvdA of GroenLinks. Bovendien was in de campagne een keuze voorgelegd: het wordt Rutte óf Cohen. Vier jaar geleden was de keuze Balkenende of Bos – dat die twee vervolgens sámen in een kabinet eindigden, werd een horrorervaring.

VVD-voorman Rutte heeft dit allemaal het afgelopen weekeinde opnieuw beseft en ook vooruit gekeken naar de verkiezingen voor Provinciale Staten op 2 maart volgend jaar. Als Paars-plus tegen Prinsjesdag in vol ornaat was aangetreden, dreigde binnen een half jaar een afstraffing bij de eerstvolgende verkiezingen. Dus besloot Rutte vast te houden aan zijn eisen: 18 miljard euro bezuinigen zonder lastenverzwaring, zonder gemorrel aan de hypotheekrenteaftrek en géén kilometerheffing.

Maar het keuzemenu is vervolgens beperkt. Rutte noemde de blokkade op rechts (een coalitie van VVD, PVV en CDA) in zijn persconferentie ‘een gegeven’. Niettemin gaan er op het Binnenhof geruchten dat Rutte weleens een regeerakkoord zou kunnen schrijven, eventueel samen met Verhagen, waarbij de PVV dan zou kunnen aanhaken. PVV-leider Wilders liet dinsdagavond weten nog steeds te willen praten, maar hij houdt vast aan zijn voorwaarde dat de drie partijen tegelijk aan tafel moeten zitten.

Over rechts of door het midden – óf CDA-fractieleider Verhagen moet door de bocht, óf Cohen moet slikken. Lukt dat niet, dan komt Paars-plus weer uit de coulissen. Zoals Job Cohen zei: ‘Zeg nooit nooit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden