Hamburgers zijn te duur, Mexico eet weer taco's

Het vrijhandelsverdrag met de VS en Canada was nog geen jaar oud of Mexico werd in de Peso-crisis gestort. Door Nafta?...

ART VAN IPEREN

IN PLAATS van koffie laat Adolf B. Horn jr in zijn kantoor aan de rand van Guadalajara een vanille-milkshake aanrukken. 'Omdat wij nu eenmaal het beste ijs van de wereld maken', pocht de 85-jarige bestuursvoorzitter van Helados Bing, met ruim vierhonderd verkooppunten een van Mexico's grootste ijsboeren.

Als er iemand is die weet waarom de Verenigde Staten en Mexico een haat/liefde-verhouding hebben, is het de Amerikaan Adolfo Horn wel. Hij was 21 jaar economisch attaché en consul in achtereenvolgens Cuba, El Salvador en Mexico. Na zijn diplomatieke carrière vestigde hij zich in 1958 als zakenman in Guadalajara. 'Dit is nu eenmaal de stad met het beste klimaat van het heelal. Het is hier altijd lente.' In zijn vrije tijd is Horn voorzitter van de Amerikaanse Kamer van Koophandel in Guadalajara, de hoofdstad van de deelstaat Jalisco, 500 kilometer ten noordwesten van Mexico-stad.

Met acht miljoen inwoners en een bijdrage van 7 procent aan het bruto nationaal produkt is Jalisco na Mexico-stad het tweede economische centrum van het land. Mutinationals als IBM, Kodak, Honda, Motorola, Siemens en AT & T hebben er wegens het gunstige investeringsklimaat fabrieken neergezet. Ze maken optimaal gebruik van de lage lonen. In Mexico is het minimumloon drie dollar per dag. In de VS is een arbeider acht tot negen keer zo duur.

In de maquiladoras sleutelen goedkope Mexicanen auto's, computers en zaktelefoons in elkaar. De onderdelen komen, vrij van invoerrechten, uit het buitenland. De eindproducten verlaten het land weer, hoofdzakelijk naar de overkant van de Río Grande en, sinds Nafta van kracht werd, zonder Amerikaanse invoerheffingen.

De maquiladoras hebben Mexico miljoenen extra arbeidsplaatsen opgeleverd, maar het eigen bedrijfsleven profiteert er nog nauwelijks van. Slechts 1,7 procent van de onderdelen die in de maquiladoras worden verwerkt, komt uit Mexico.

Nafta, het vrijhandelsverdrag met de VS en Canada, heeft volgens het Mexicaanse ministerie van Handel in twee jaar tijd 500 duizend nieuwe banen opgeleverd, hoofdzakelijk door de vergroting van de export. De economische voordelen van Nafta voor Mexico zijn grotendeels overschaduwd door de economische crisis die eind 1994 uitbrak door de vrije val van de peso. De crisis kostte twee miljoen Mexicanen hun baan, zodat er netto 1,5 miljoen banen verloren gingen.

Politieke tegenstanders van de regeringspartij PRI en de vox populi zien een direct verband tussen Nafta en de crisis, maar onafhankelijke waarnemers zijn ervan overtuigd dat de crisis niets met Nafta te maken heeft. Integendeel, de gevolgen van de crisis zijn juist verzacht door Nafta.

Toen Nafta op 1 januari 1994 in werking trad, dacht president Carlos Salinas zijn land te hebben klaargestoomd voor de Eerste Wereld. De VS en Canada zouden er een markt bij krijgen van 90 miljoen kooplustige Mexicanen. Alle Mexicanen zouden het snel beter krijgen, juichte Salinas. Nafta als wondermiddel.

Ruim twee jaar later staat het merendeel van de Mexicanen er slechter voor dan ooit. Na het uitbreken van de financiële crisis eind 1994 is hun koopkracht door de devaluatie van de peso en de inflatie zeker 30 procent gedaald. De rente op leningen, die in Mexico ook voor uitstaande leningen elke dag wordt aangepast, bereikte vorig jaar een recordhoogte van 100 procent per jaar. Inmiddels is de rente gedaald tot ongeveer 60 procent, maar acht miljoen Mexicanen kunnen hun leningen nog steeds niet aflossen. Banken staan op instorten omdat ze voor 16 miljard dollar bij dubieuze debiteuren hebben uitstaan. Twaalfduizend bedrijven en bedrijfjes hebben hun poorten gesloten en elke dag gaan er meer failliet. Mexico maakt de ernstigste economische crisis van de laatste vijftig jaar door.

IJsjesfabrikant Horn begrijpt heel goed waarom de gemiddelde Mexicaan de Verenigde Staten en Nafta niet vertrouwt. De overgevoeligheid voor alles wat er in de VS over Mexico wordt gezegd en geschreven is historisch bepaald. 'Je moet niet vergeten dat Amerika in de vorige eeuw Mexico de helft van zijn grondgebied ontfutselde. Als er aan de grens een aantal Mexicanen wordt gemolesteerd door de Amerikaanse politie, staat het land meteen op zijn achterste benen.'

Volgens Horn zien alle Mexicanen die incidenten aan de grens als het zoveelste bewijs dat die arrogante gringo's hun zuiderburen als tweederangs burgers zien. En dat Washington Mexico zowel politiek als economisch zijn wil wil opleggen.

Vooral de Republikeinen worden in Mexico als vreemdelingenhaters en imperialisten gezien. Maar het enige belang dat de VS volgens Horn hebben is een politiek, sociaal en economisch stabiele zuiderbuur. 'De oudere Mexicanen geloven dat niet. De nieuwe generatie Mexicanen gelukkig wel. Die hunkert naar the american dream.'

Op straat in Guadalajara is overeenstemming over de oorzaak van de crisis. Tevergeefs op klanten wachtende winkeliers geven steevast 'de crimineel' Salinas en zijn TLC, zoals Nafta in Mexico heet, de schuld. Ook de werklozen die dag in dag uit rond de San Juan de Dios-markt en het Mariachi-plein om een karweitje lopen te smeken, zien zichzelf als slachtoffer van het wegvallen van Mexico's handelsgrenzen. La crisis is volgens de gemiddelde Mexicaan het rechtstreekse gevolg van het neo-liberale wanbeleid van Carlos Salinas. En van zijn opvolger Ernesto Zedillo is niet veel beters te verwachten - één pot nat.

Adolfo Horn kan de onvrede over Nafta wel begrijpen, want de economische crisis maskeert de positieve aspecten van Nafta vrijwel volledig. Maar hij is ervan overtuigd dat Mexico alleen maar baat heeft gehad van Nafta. 'Aanvankelijk niet. Toen Mexico werd overspoeld met Amerikaanse goederen, brak er een koopwoede uit. Het Mexicaanse bedrijfsleven, vooral de bedrijven die voor de eigen markt produceerden, kon de buitenlandse concurrentie niet aan. Met als gevolg: faillissementen en werklozen. Maar nu de peso de helft minder waard is, zorgt Nafta voor de grootste export-boom die Mexico de laatste vijftien jaar heeft gehad.'

Veel Mexicanen wijten de economische crisis aan de haast waarmee ex-president Salinas Nafta in werking liet treden. Om de Amerikaanse besluitvorming niet negatief te beïnvloeden en de macro-economische cijfers zo gunstig mogelijk te laten lijken, verzuimde Salinas de zwaar overgewaardeerde peso te devalueren en de miljardenstroom buitenlands speculatief kapitaal af te remmen.

De GATT had Mexico's protectionisme al afgezwakt, maar Nafta zette de grenzen helemaal wagenwijd open. Kort nadat president Zedillo in december 1994 de macht overnam, bleek Salinas' macro-economische succesverhaal op drijfzand gebouwd. Het kabinet-Zedillo was nog maar enkele weken in functie, toen de peso en de beurs volledig instortten. Zedillo probeerde de waarde van de peso op een ordentelijke wijze met ongeveer 15 procent te laten dalen, maar door de onervarenheid van zijn adviseurs en gebrek aan politieke intuïtie, halveerde de peso in korte tijd in waarde. Buitenlandse speculanten kregen kort voor de peso-crisis nog te horen dat er niet zou worden gedevalueerd.

Toen dat onverwacht toch gebeurde, gingen in alle financiële hoofdkwartieren de alarmbellen rinkelen. Beleggers haalden massaal hun miljarden uit Mexico weg. De schatkist was zo goed als leeg. Alleen een internationaal hulppakket van ruim vijftig miljard dollar wist het land van de financiële ondergang te redden.

Een van de weinige prominente Mexicanen die altijd negatief over Nafta is geweest, is Cuauhtémoc Cárdenas, de oppositieleider van de linkse PRD. Hij verloor in 1988 de presidentsverkiezingen van PRI-kandidaat Salinas, in 1994 van Zedillo.

'Het was een apertura tonta, een domme opening van de economische grenzen. Nafta heeft alleen maar geleid tot nog meer corruptie. Met Nafta zette Salinas de deur wagenwijd open, zonder rekening te houden met de sociale gevolgen. Veel Mexicaanse bedrijven waren gewoon nog niet klaar voor de concurrentieslag met de buitenlandse invoerprodukten.'

Cárdenas, zoon van Mexico's populairste president van deze eeuw, acht het dan ook hoog tijd dat Nafta wordt herzien. Al sinds 1990 pleit hij voor het opnemen van mechanismen in het verdrag om de gigantische achterstand van Mexico weg te werken. Hij wijst erop dat de Europese Unie wel compensatiefondsen creëerde om de ontwikkelingsachterstand in de nieuwe lidstaten Griekenland, Spanje en Portugal weg te werken. 'In Spanje zijn wegen aangelegd met Duits en Nederlands geld', benadrukt Cárdenas met jaloezie. 'Zoiets zou hier ook moeten gebeuren. Nafta kan niet alleen een handelsverdrag zijn. Het moet ook bijdragen tot de ontwikkeling van Mexico. De rijke landen van de EU zagen in dat ze op den duur alleen maar baat zouden hebben bij het gelijk trekken van de grote verschillen. Die solidariteit ontbreekt in Nafta.'

Aan een wand in de werkkamer van Jorge Martinez Guitron, voorzitter van de raad van bestuur van Grupo Sidek (toerisme, aluminium en staal), hangt een grote foto van zijn kleindochter in Volendamse klederdracht. Rond het meisje zijn foto's van Martinez zelf gedrapeerd. Hij schudt de hand van Michael Gorbatsjov, paus Johannes Paulus II, Vaclav Havel, ex-president Salinas, president Zedillo en koningin Beatrix. Guitron is niet alleen een Mexicaans zakentycoon. Hij is ook consul van Nederland in Guadalajara. 'Een erebaantje.'

Volgens Martinez is het pas over vijf of tien jaar mogelijk Nafta goed te beoordelen. 'Het is onzin om het verdrag af te schilderen als een mislukking en als de oorzaak van de crisis', bezweert hij. Als er geen crisis was geweest, zouden de voordelen van Nafta veel duidelijker zichtbaar zijn geweest. 'De crisis is puur veroorzaakt door het slechte beleid van Salinas en Zedillo.'

Martinez is ervan overtuigd dat Nafta juist heel nuttig is voor Mexico. 'Waarschijnlijk zou de crisis nog veel erger zijn geweest, als Nafta er niet was.' Mede door Nafta blijven de multinationals maquiladoras in Mexico openen, hoewel buitenlandse investeerders voorzichtiger zijn geworden wegens de politieke en economische instabiliteit. 'Zonder Nafta zouden er hier nog veel meer werklozen zijn', aldus Martinez.

Hij kan zich wel goed voorstellen dat vooral de Amerikanen ontevreden zijn over Nafta. 'De Amerikaanse export zou een enorme impuls krijgen. En wat zien we nu? De Mexicanen hebben geen geld om Amerikaanse produkten te kopen en de handelsbalans is doorgeslagen in het voordeel van Mexico.' Volgens Horn zijn de Amerikaanse eigenaren van McDonald's, Burger King, Kentucky Fried Chicken en Pizza Hut zeer ontevreden over hun resultaten in Mexico. Ze openden de laatste jaren de ene na de andere vestiging, maar moeten nu restaurants sluiten, omdat de Mexicaanse klanten wegblijven. 'Tacos zijn hier door de crisis weer een stuk populairder geworden'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden