Halve waarheden

Programma's over de media zijn er genoeg, maar zelden wordt daarin de werkwijze van journalisten onder de loep genomen. Medialogica breekt met die traditie. 'Onze ambitie is om de schijnwereld bloot te leggen.'

Een bultrug huilt niet. Zelfs bultrug Johannes - pardon: Johanna - niet. Hoe graag we ook het vocht in haar oog wilden herkennen als een traan - het was slechts slijm door irritatie. Antropomorfisme heet dat, onze neiging om menselijke eigenschappen toe te kennen aan een dier. Deze en andere wijsheden leerden we in de - tot nu toe - beste aflevering dit seizoen van Argos-TV Medialogica, een programma van Human en de VPRO dat beeldvorming analyseert.


Hoewel het een aflevering was over een licht onderwerp dat geen grote politieke of financiële gevolgen had, kwam alles samen in de ontleding van de hype die bultrug Johannes veroorzaakte. Pijnlijk legde de analyse bloot hoe media meegingen in de zucht naar emotie en alle proportionaliteit en waarheidsvinding lieten varen.


Maar de schuld lag niet alleen bij 'de media', zoals we zo vaak horen de afgelopen jaren. Juist de combinatie van media, lobbyisten, politici en publiek maakte deze hype zo groot. Want u bent heus niet onschuldig, als u dat soms dacht.


'We hebben er dit seizoen bewust voor gekozen ons meer te focussen op het publiek', zegt Marc Josten, eindredacteur van Medialogica. 'Door de opkomst van sociale media is iedereen medebeeldvormer. Maar druk vanuit de maatschappij is van alle tijden. Kijk naar onze aflevering over de zaak-Vaatstra. Daar gaf de politie toe zich door de volkswoede in Friesland gedwongen te voelen asielzoekers op te pakken.'


Ook bij Johanna ontstond een waar volksgericht, ditmaal op Twitter. Gevoed door onder anderen Lenie 't Hart, bekend van de zeehondencrèche in Pieterburen, en politici Marianne Thieme en Dion Graus ontwikkelde zich een massale hoop op redding. Een ieder die deze naïeve hoop - een aangespoelde walvisachtige wordt door Rijkswaterstaat altijd als reddeloos beschouwd - probeerde te temperen, kreeg fanatieke twitteraars over zich heen. Doodsbedreigingen om een bultrug - zulke agressie is bijna niet voor te stellen, maar zo'n vaart kan het lopen, midden in een mediastorm.


De NOS durfde die hoop niet de kop in te drukken, Marianne Thieme liftte mee op de publiciteit van een hopeloze laatste reddingsactie en uiteindelijk durfden de autoriteiten de bloederige maar gangbare ruimingsmethode - dynamiet - niet te gebruiken. 'Uit angst voor de publieke opinie.' Kortom: niemand gaat vrijuit.


'Het gaat ons niet om het wijzende vingertje', zegt Josten. 'We willen niemand aan de schandpaal nagelen, maar analytisch bekijken: wat is er gaande? We worden ondergesneeuwd door beelden. Onze ambitie is om de schijnwereld bloot te leggen. We beogen pure bewustwording. Welke mechanismen vinden plaats? En welke wetten keren steeds weer terug?'


Dat zijn goede vragen. Wat hebben we geleerd van Medialogica, de serie 'over het verschil tussen beeld en werkelijkheid, met nieuwe waarheden tot gevolg'?


Veel wetten die het programma distilleert, komen bekend voor. Dat bekende gezichten met gepeperde uitspraken het goed doen op tv, wisten we al. Denk aan viroloog Ab Osterhaus die bij De Wereld Draait Door met doembeelden angst aanwakkert over de Mexicaanse griep. Tv is immers entertainment, en geen verhaal zonder conflict. Of zoals Osterhaus zelf zei: 'De nuance ging verloren. Ik heb geen controle over wat de media met mijn informatie doen.'


Dat politici incidenten opblazen om te misbruiken voor hun eigen agenda, is ook niets nieuws. Bijvoorbeeld Geert Wilders die op de vermeende Marokkanenrellen in Gouda het leger wou afsturen. Een aflevering van vorig jaar liet zien dat die rellen nooit echt plaatsvonden.


Dat journalisten voor de makkelijke weg gaan en ongefundeerde citaten als feiten brengen, weten we van de vele voxpopjes die in actualiteitenrubrieken gebruikt worden. Zo moest Marianne Vaatstra volgens De Telegraaf en Elsevier door een asielzoeker vermoord zijn, want iemand de keel doorsnijden, 'dat doet een Fries niet'. Aldus de man op de straat.


Bij het missing-white-woman-sydrome, dat in de uitzending over de media-aandacht voor Joran van der Sloot en Natalee Holloway belicht wordt, kunnen we ons ook iets voorstellen.


NOS-verslaggever Jeroen Wollaars leerde de kijker maandag in de uitzending over Haren met sloganism een nieuwe term, maar het mechanisme dat eronder schuilgaat - nieuws verkopen in een pakkende maar onjuiste slagzin - is ook niet van gisteren. Toch schrikken we elke keer van deze praktijken.


Medialogica neemt collega's de maat. En dat is iets wat niet vaak gebeurt. Josten: 'Media over media explodeert, maar 90 procent van alle metamedia is niet kritisch of analytisch. En veel betrokkenen duiken als ze ter verantwoording worden geroepen. Journalisten ook.' Zo wilde de NOS niet reageren op de uitzending over doping in de wielersport en had DWDD 'geen behoefte' om het nog eens over Project X Haren te hebben.


'Hulde daarom voor Mart Smeets en Jeroen Wollaars', zegt Josten. 'Die gaan er wel gewoon zitten. Het zou normaal moeten zijn, maar dat is het helaas lang niet altijd. Onze verzoeken worden vaak niet in dank afgenomen.'


De eerste vijf afleveringen maakten dit seizoen al veel los. Tv-recensenten lopen ermee weg, op Twitter regent het complimenten en het programma wordt volgend seizoen beloond met een uitzendtijdstip op primetime, in plaats van het laatste uur van de dag, waar Medialogica nu is weggestopt.


'We raken een open zenuw', zegt Josten. 'Nog nooit hebben we zo veel reacties gehad. Zowel boos als jubelend. Veel mensen geven af op media. De media dit, de media dat, en altijd in enkelvoud. Na slapen en werken, besteden wij de meeste tijd aan het gebruik van media. Daarom is het zo belangrijk dat de media onder de loep worden genomen. Wij moeten roomser dan de paus zijn.'


Dat is natuurlijk niet mogelijk. Tijdens de uitzending over de bultrug werd een item van het NOS-Journaal zo gemonteerd dat het leek alsof Johanna het tweede onderwerp was. Jeroen Wollaars roerde zich meteen op Twitter: 'Waarom knippen in headlines?' Het programma deed het enige wat het kon doen en rectificeerde op de website. 'We zijn zelf ook onderhevig aan medialogica', zegt programmamaker Misja Pekel. 'Dat is niet fraai, maar het is niet anders. We moeten indikken, keuzes maken. Dat is inherent aan een verhaal vertellen. In de krant kun je ook geen uitzending uitschrijven.


'Vroeger was het makkelijker wijzen. Dáár ging het fout. Nu is het minder eenduidig door de wildgroei aan media en de opkomst van sociale media. Het mechanisme wordt moeilijker te duiden. En de keuzes worden voor ons moeilijker. Hoe maak je een reconstructie als er zo veel mediastromen zijn? Terwijl de noodzaak voor dit soort onderzoek groter wordt.'


De uitzending over Haren bood afgelopen maandag dan ook weinig soelaas. De radio-dj's hadden het gedaan. En de twitteraars. Het ANP met een foutief persbericht over een noodverordening. Maar ook de kapers van de Facebookpagina en de journalisten die niet doorhadden dat het allang niet meer Merthe's feestje was. En dan hebben we het nog niet eens over de gemeente of de relschoppers zelf gehad.


Zwart-wit is de werkelijkheid zelden, al zou je soms anders denken als je tv kijkt. En precies daarom is Medialogica een nuttig programma - hoe vergeefs de poging ook is.


Aflevering 6: Onze Yunus, maandag 1 juli 2013, 22.59-23.30 uur op Nederland 2


Aflevering 7: Joran en Natalee, maandag 8 juli 2013, 22.47-23.25 uur op Nederland 2


Onze Yunus

Ook de Volkskrant is soms het onderwerp van kritische beschouwing. Maandag gaat de uitzending van Argos TV Medialogica over de kwestie-Yunus, een Turks adoptiekind dat de inzet werd van een diplomatieke rel. De Volkskrant heeft ook fouten gemaakt in de berichtgeving van deze affaire. De krant meldde dat het hof had geoordeeld dat Yunus teruggestuurd moest worden naar zijn ouders. Dit klopte niet. Het waren de broertjes van Yunus die terug moesten. 'Een bedrijfsongeval, pur sang', schreef de ombudsvrouw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden