Halsema`s links-liberalisme is simplistisch

Het debat over links-liberalisme wordt door GroenLinksers te simpel teruggebracht tot een tegenstelling tussen individu en gemeenschap, vindt Paul van Seters....

Het liberalisme stelt individuele vrijheid boven de belangen van de gemeenschap. Het socialisme gaat uit van het omgekeerde: individuele rechten zijn ondergeschikt aan die van de gemeenschap. Aldus Kees Kraaijeveld in zijn bespreking van het boek Vrijheid als ideaal (het Betoog, 8 oktober).

Femke Halsema en Bart Snels beschouwen deze stelling als een grove simplificatie (Forum, 14 oktober). In de politieke filosofie hebben liberalen en gemeenschapsdenkers of communitaristen weliswaar lange tijd lijnrecht tegenover elkaar gestaan, maar die aloude tegenstelling is volgens Halsema en Snels inmiddels wezenlijk afgezwakt en daarmee achterhaald. Liberalen erkennen dat individuen deel uitmaken van gemeenschappen waaraan zij hun identiteit ontlenen en communitaristen zien in dat gemeenschappen individuen niet mogen onderdrukken, en hen de ruimte moeten laten voor autonome keuzevrijheid.

Aan het betoog van Halsema en Snels vallen vier zaken op. In de eerste plaats geven zij een veel te simpel beeld van het liberalisme-communitarisme debat. Zij verwijzen naar John Rawls, Amartya Sen en Michael Walzer. Maar de tegenstelling individu-gemeenschap zal men in het werk van deze protagonisten vergeefs zoeken.

In werkelijkheid heeft in het liberalisme-communitarisme debat iets heel anders centraal gestaan, te weten de conceptualisering van het persoonsbegrip, gekoppeld aan het gemeenschapsbegrip. Het is dus niet de tegenstelling tussen individu en gemeenschap waar dit debat om draait, maar de bijzondere verhouding tussen die twee.

In de tweede plaats is de verwijzing van Halsema en Snels naar het einde van het liberalisme-communitarisme debat schromelijk voorbarig. De confrontatie van de tradities van het liberalisme en het gemeenschapsdenken leidt ook vandaag de dag nog tot spraakmakend academisch werk. Die confrontatie geeft geen zicht op het waterige compromis van Halsema en Snels, maar wel op de verwevenheid van individuele rechten met verantwoordelijkheden tegenover de gemeenschap.

In de derde plaats zijn Halsema en Snels selectief in hun bronnen. Het maakt een vreemde indruk in dit verband uitsluitend Rawls, Sen, en Walzer te noemen. Nog vreemder is de indruk die men overhoudt aan Vrijheid als ideaal. Daar wordt uitgebreid aandacht besteed aan het communitarisme, met name door Dick Pels. Maar de belangrijkste bron van het hedendaagse gemeenschapsdenken, te weten het Amerikaanse nieuwe communitarisme (Benjamin Barber, Robert Bellah, Amitai Etzioni, Mary Ann Glendon, Philip Selznick en anderen), komt in dat hele boek niet voor. De links-liberalen pakken de draad van het ethische gemeenschapsdenken liever op bij Willem Banning (1888-1971) en die van het sociaal individualisme bij Jacques de Kadt (1897-1988). Deze blikvernauwing wordt bevestigd in de bijdrage van Pels (Forum, 20 oktober).

In de vierde plaats is er de veeg die Balkenende krijgt uitgedeeld. Halsema en Snels wantrouwen `een van bovenaf opgelegde moraal zoals die tot uitdrukking komt in () de Balkenende-lijstjes van gemeenschappelijke waarden en normen`. Die veeg is onverdiend. Het publieke debat over waarden en normen is een paar jaar geleden op gang gebracht door de persoonlijke inzet van Balkenende. In de Kamer kreeg hij opvallend veel steun voor zijn inzet, ook van liberale zijde en van de oppositie. Een ruiterlijke erkenning van deze verdienste kan er kennelijk niet af.

Belangrijker is de misvatting dat Balkenende moraal `van bovenaf` wil `opleggen`. Balkenende, die zijn Etzioni kent, weet als geen ander dat waarden en normen `van onderop` ontstaan, door interactie en dialoog tussen individuen, in groepen en gemeenschappen. Halsema en Snels verzetten zich terecht tegen de simpele tegenstelling individu-gemeenschap van Kraaijeveld. Maar wat zij daarvoor in de plaats stellen, is in feite even simplistisch. Het links-liberalisme kan beter, en verdient beter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden