Halfhartige excuses voor 55 jaar oude handdruk

WEER een politicus die zijn excuses aanbiedt voor het verleden. Het gaat dit keer om de bekendste en waarschijnlijk leugenachtigste handdruk van de Duitse geschiedenis: die waarmee de communist Wilhelm Pieck en de sociaal-democraat Otto Grotewohl de versmelting van hun partijen tot de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands bezegelden....

Het gebeurde in 1946, in de Sovjet-bezettingszone. De vereniging was door de Russen afgedwongen, een trucje van Stalin om de sociaal-democraten, oude rivalen van de communisten, een kopje kleiner te maken. Ze verdwenen in de jaren daarna met zijn duizenden in gevangenissen en kampen. Vierhonderd verloren hun leven.

Maar de handdruk kwam in het wapen van de DDR-staatspartij te staan. De communisten zetten hun grootste leugens nu eenmaal graag op vlaggen en spandoeken.

Deze week was de handdruk 55 jaar oud. Vroeger, in de DDR, was dat een feestdag. Maar nu verontschuldigde de opvolger van de SED, de Partij van het Democratische Socialisme (PDS), zich. 'De stichting en formatie van de SED werd ook met politiek bedrog, dwang en repressie uitgevoerd', schrijven partijvoorzitter Gabi Zimmer en vice-voorzitter Petra Pau in een document. Ze spreken van een 'stalinistisch bepaald proces'.

Helemaal van harte ging de verontschuldiging niet. De twee zeiden op persoonlijke titel te spreken. 'De geschiedenis kun je niet per partijbesluit verwerken', vond Zimmer. Maar volgens waarnemers proberen de twee moderniserende leidsters de afkeuring van hun linkse achterban te omzeilen.

De PDS is groot in Oost-Duitsland, waar mensen op de partij stemmen die de hereniging met West-Duitsland afwijzen, of ten minste de wijze waarop die heeft plaatsgevonden. Er is een gevreesd 'communistisch platform' in de partij, die iedere vrijage van de partijleiders met de bestaande verdeling van de productiemiddelen streng afkeurt. Ook een al te harde veroordeling van het SED-verleden is voor de ex-communisten taboe.

Maar de partijleiders moesten zich wel verontschuldigen. De PDS dreigt te blijven steken in zijn rol als protestpartij. Bovendien is de charismatische Gregor Gysi teruggetreden als fractievoorzitter. Zijn opvolgers zien er grijzer uit en missen zijn retorische talent. Een toekomstmogelijkheid zien de nieuwe leiders in het veroveren van regeringsmacht. Gabi Zimmer zegt daartoe de laatste maanden rare dingen. Ze bekende zelfs een soort nationaal gevoel voor het Duitse vaderland te koesteren. De partijleiding liet weten zich te willen aanbieden als coalitiepartner aan de SPD van bondskanselier Schröder.

In Berlijn is iedereen er dan ook van overtuigd dat het excuus voor 1946 daarvoor de weg moet effenen. Dergelijke verontschuldigingen werden eerder op lokaal niveau aangeboden als de PDS een coalitie met de SPD wilde aangaan. Maar Zimmer wees deze gedachte verontwaardigd van de hand. De leugen staat niet meer op de vlag, maar als dagelijks instrument is hij ook in de democratische politiek goed bruikbaar.

En wat vonden de sociaal-democraten van de verontschuldiging? 'Een even late als nodige stap', oordeelde SPD-secretaris-generaal Franz Müntefering. Maar samenwerking op landelijk niveau is voor de grootste regeringspartij uitgesloten, zolang de PDS 'dringende vragen uit de weg gaat'. Wat vindt de PDS van de markteconomie, van eigendom en van de rol van Duitsland in de wereld? Dat wil Müntefering weten.

Toch kunnen de sociaal-democraten tevreden zijn: niet alleen de Groenen zijn bereid al hun principes op te geven om met Schröder te mogen regeren, ook de liberale FDP ruikt zijn kansen en wil coalitiepartner worden. De PDS zit nu als laatste reserve op de bank. Schröder heeft een ruime keuze aan mogelijke partners, terwijl de CDU alleen met de FDP kan.

In Berlijn, waar de grote coalitie tussen CDU en SPD momenteel wankelt, juichten de sociaal-democraten de verontschuldiging van de ex-communisten toe. Het wordt iets makkelijker de CDU te dumpen en de hoofdstad te besturen met een linkse coalitie. De PDS wil graag haar ster Gregor Gysi inzetten als burgemeesterskandidaat.

Maar zodra de ex-communisten regeren, zoals in de 'rood-rode' coalitie van Mecklenburg-Vorpommern, moeten ze zoveel van hun oppositieretoriek verraden, dat de protestkiezers teleurgesteld weglopen. Vuile handen maken was voor de SED nog makkelijk. Geen lastige kiezers, laat staan vernederende excuses. In een democratie gaat het leven van een communist niet over rozen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden