AnalyseMaatregelen coronavirus

Halen de maatregelen eigenlijk al wat uit?

De sluiting van de scholen, die het kabinet eerst niet nodig achtte, heeft meer te maken met politiek dan met epidemiologie.Beeld Arie Kievit

Heel voorzichtig dienen zich tekenen aan dat de Nederlandse aanpak van het coronavirus de uitbraak een beetje weet te kalmeren. Maar zal het genoeg zijn om straks weer onbekommerd de straat op te gaan?

De situatie: voorzichtig optimisme

30 sterfgevallen, 193 ziekenhuisopnamen. 43 sterfgevallen, 152 opnamen. 34 sterfgevallen, 242 opnamen.

De afgelopen dagen kéken epidemiologen en virologen de oplopende ziektestatistieken van het coronavirus in Nederland zowat naar beneden. En met succes: steeds meer lijkt het erop dat de uitbraak zowaar een klein beetje begint te kalmeren.

Tot voor kort leken de ziektecijfers gevangen in een trend die statistici ‘exponentiële groei’ noemen. Een griezelige maalstroom richting dood en verderf waarin de ziektecijfers niet gewoon oplopen, maar overkoken, in een aldoor hoger tempo. Net als in Italië!, wisten veel commentatoren daarbij op te merken.

Maar de ziekenhuisopnamen en de sterfgevallen lijken wat minder te ontploffen. ‘Het is nog niet zover. Maar ik hoop dat we ergens deze week tekenen zien dat we richting de piek gaan, waarna we een afname van de uitbraak kunnen verwachten. Daarop zitten we te loeren’, zegt Jacco Wallinga, hoofdmodelleur van het RIVM.

Als er in ons land nu al zoiets zichtbaar is als een voorzichtige kentering, ‘zou dat best goed nieuws zijn’, zegt epidemioloog Patricia Bruijning (UMC Utrecht).  In Nederland is het twee weken geleden dat men in Brabant voor het eerst sportwedstrijden en evenementen schrapte; eind deze week is het veertien dagen geleden dat het landelijk thuiswerkadvies volgde. ‘Als we nu al effecten zouden zien, is dat het effect van de eerste maatregelen die we hebben genomen: schud geen handen, nies in je elleboog, was je handen. En dat waren natuurlijk geen bijzonder intensieve maatregelen’, zegt Bruijning.

Maar de eerste klap is altijd de grootste, legt statisticus Casper Albers (Rijksuniversiteit Groningen) uit. Zoals je uit een nieuw aangebroken bak yoghurt vollere lepels opschept dan uit eentje die bijna leeg is. ‘Met de eerste helft van de maatregelen kun je misschien al 80 tot 90 procent van de sociale contacten omlaag brengen.’ Dat denkt ook modelleur Wallinga: ‘Rond 9 maart hoorden veel mensen voor het eerst dat er een serieus probleem was. En ga eens na, hoeveel mensen heb je sindsdien nog een hand gegeven?’

Aan de andere kant: ‘We hebben niet meerdere werelden, waar we kunnen kijken wat er zonder maatregelen was gebeurd’, zoals Albers zegt. ‘Misschien zien we hier wel gewoon het effect van het aflopen van carnaval, of het einde van de voorjaarsvakantie in het midden en zuiden.’

Eerst maar eens zien of het optimisme wel terecht is. 63 sterfgevallen en 265 nieuwe ziekenhuisopnamen, was dinsdag opeens de toename – haast een verdubbeling van het dodental van de dagen daarvoor. Een deel daarvan is toeval, ontstaan doordat men sommige overledenen pas na het weekeinde bijboekte in de statistieken. Maar het geeft wel aan: één dag met tegenvallende cijfers en het lijntje schiet gewoon weer omhoog.

Een snelle analyse leert statisticus Albers dat het aantal overledenen, als er nog steeds sprake is van een ‘exponentiële groei’, woensdag ergens in zal liggen tussen 4 en de 476. Bij een toename die afvlakt, zal het dodental uitkomen tussen de 31 en de 63, berekent hij.

‘Eigenlijk zegt het rekenmodel dat ik gebruik hiermee: ik weet ook nog niet welke kant het opgaat’, zegt Albers.

GEEN KONINGSDAG Tot 1 juni zijn bijeenkomsten en evenementen ver­boden. Maar zullen massa­bijeenkomsten later wel kunnen doorgaan, zolang er geen vaccin is? Beeld ANP

De nieuwe maatregelen: vooral politiek

Het kabinet is meester in het zichzelf tegenspreken. De scholen hoeven niet dicht, omdat kinderen toch geen belangrijke bron van besmetting zijn, verklaarde premier Rutte op 12 maart. Drie dagen later sloot hij de scholen. Een algehele platlegging van het openbare leven smeert de epidemie niet uit, maar verschuift juist de problemen, verkondigde het kabinet vorige week woensdag. Om vijf nachtjes slapen later het openbare leven alsnog grotendeels plat te leggen.

De verscherpte maatregelen hebben dan ook meer te maken met politiek dan met epidemiologie. Met kromme tenen moesten bestuurders en medici afgelopen weekeinde toezien hoe half Nederland zich bij de eerste de beste zonnestraal naar buiten spoedde, om gehoor te geven aan Ruttes wens om ‘groepsimmuniteit op te doen’, zoals een bezoeker van de zaterdagmarkt op televisie doodleuk verklaarde. Dat was ook weer niet de bedoeling.

‘En nu is het niet zo strenge strenge beleid toch weer ietsje strenger gemaakt’, schetst theoretisch epidemioloog Hans Heesterbeek (Universiteit Utrecht). ‘Om een signaal af te geven dat het menens is. Want de urgentie van de maatregelen drong kennelijk toch niet genoeg door.’ Veel rekenwerk of diepgaand academisch debat ging aan dat besluit niet vooraf. ‘Het was een snelle vergadering’, zei bij Nieuwsuur viroloog Ann Vossen (LUMC), die bij het topoverleg betrokken was.

Of de nieuwe strengheid ook het virus vertraagt, is de vraag. Aan de ene kant wel, denkt Wallinga. ‘Je mag verwachten dat de compliance nu beter wordt, dat men zich beter naar de maatregelen gaat gedragen.’ Elke gelegenheid waarbij het virus van mens tot mens kan overspringen, is er toch weer eentje.

Maar aan de andere kant is daar de wet van het yoghurtbakje. ‘Waarschijnlijk zal de laatste 20 procent aan sociale contacten echt veel meer moeite kosten om uit te bannen dan de eerste’, zegt Albers.

GRENZEN DICHT Het niet zo strenge beleid werd steeds ietsje strenger. Al ging het België niet ver genoeg: dat sloot de grenzen voor ‘onnodige’ reizen vanuit Nederland.Beeld ANP

De toekomst: nog lang niet uit de problemen

Resteert wel de vraag in welke hoek we onszelf hebben geschilderd. Het kabinet heeft alvast een hypotheek genomen op de toekomst: in de zomer zal het virus ons wel met rust laten, en ach, daarna is er vast een vaccin.

Op die aannamen valt best wat af te dingen. Dat het virus een zomerstop zou houden, is gebaseerd op de ervaring met andere luchtwegvirussen, waartegen de mens wél al enige weerstand heeft. Wie weet blijft het nieuwe coronavirus gewoon rondspoken.

En een vaccin? Helaas leven we niet in een Hollywoodfilm waar de hoofdpersoon na anderhalf uur opeens komt aanrennen met de verlossende spuit, waarschuwen deskundigen. Vaccins moeten geduldig worden getest. Anders zit je opeens met een prik waartegen het virus resistent wordt, of erger, een inenting die het virus juist een extra oppepper geeft.

Binnenblijven dus maar? Dat ook weer niet. Bij het RIVM beraadt Wallinga’s groep zich al voorzichtig op de ‘exitstrategie’, zoals het in het jargon heet, een uitweg uit de maatregelen. Veel zal daarbij afhangen van de cijfers van komende week en van de conclusies die experts daaruit durven te trekken over het effect van afzonderlijke maatregelen. ‘We denken aan een strategie waarbij we de maatregelen langzaam afpellen’, zegt Wallinga.

Als een machinist die heel langzaam de stoomketel opstookt, zal het RIVM daarbij een oog houden op de overdrukmeter: kunnen de intensive cares het nog wel aan? ‘Binnen de capaciteit blijven, dat blijft voor ons het belangrijkste punt van zorg’, zegt Wallinga.

MINDER VLUCHTEN ‘Gegarandeerd. Het virus zal weer het land binnen­komen met reizigers’, zegt theoretisch epidemioloog Hans Heesterbeek.Beeld ANP

Want ja, als het RIVM de teugels laat vieren, is het aannemelijk dat het virus opnieuw zal toeslaan. Gebeurt dat niet al in de zomer, dan waarschijnlijk toch wel in het najaar, als de dagen korter worden, het kwik daalt en de luchtwegvirussen weer uit hun holen kruipen. ‘Je ziet het in Hongkong, waar men meteen strak heeft ingegrepen en de situatie onder controle was’, zegt Heesterbeek. ‘Daar zijn nu toch weer nieuwe gevallen, geïmporteerd door reizigers.’

Het lastige is dat de uitbraak in verschillende landen ‘uit fase’ loopt, zoals Heesterbeek het noemt. ‘Er zijn landen waar de eerste golf voorbij is, landen die zoals wij halverwege de uitbraak zitten, landen zoals de VS waar men nog in die exponentiële groei omhoog zit, en landen zoals in Afrika waar men net het eerste geval heeft.’

Met al die bubbelende ziektegolfjes in de wereld is het niet meer dan logisch dat er nu en dan eentje bij ons het land binnenklotst, verwacht hij. ‘Gegarandeerd. Het virus zal weer het land binnenkomen met reizigers. Er zullen ongetwijfeld opnieuw ketentjes van besmettingen ontstaan, die we op tijd moeten zien te beheersen. En als het mis gaat, zullen we misschien weer maatregelen moeten nemen en social distancing in acht moeten nemen.’

Wat dat betreft is het de vraag of het Songfestival, de Grand Prix en de Olympische Spelen volgend jaar wél kunnen doorgaan. ‘Sowieso denk ik: moet je nog wel massale bijeenkomsten willen, zolang er geen vaccin is?’

Niks even tot juni de boel uitzitten en dan weer onbekommerd de straat op dus. Een taaie loopgravenoorlog die nog ‘maanden en maanden’ gaat duren is meer waarop men zich voorbereidt. Denk aan corona-sneltests op het vliegveld om besmette reizigers te traceren, aan bevolkingsonderzoeken om te peilen wie het virus al dan niet heeft gehad; denk aan maatregelen waarbij men bij iedere opkomende verkoudheid langsgaat bij de huisarts om te checken of het geen corona is.

‘We zijn nu in elk geval wakker’, houdt Heesterbeek de moed erin. ‘Dat scheelt.’

Dataverzameling door Semina Ajrovic en Serena Frijters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden