Reconstructie Halbe Zijlstra

Halbe Zijlstra kreeg een tweede kans, zo leek het. Waarom de gevallen minister niet aan het werk kan bij de Wereldbank

Halbe Zijlstra had interesse in een baan bij de Wereldbank. Premier Mark Rutte steunde hem. Toch ging het niet door. Hoe kwam dat?

Zijlstra en Rutte. Beeld Freek van den Bergh

Halbe Zijlstra gaat niet naar Washington. In een kort berichtje bevestigt de ex-VVD-minister woensdag dat hij niet meer in de race is voor het Nederlandse bewindvoerderschap bij de Wereldbank. Hij kiest voor een baan in het bedrijfsleven. 

Aan Mark Rutte heeft het niet gelegen. De premier gunt zijn ‘maat’ een nieuwe kans; hij vindt het nog steeds ‘verschrikkelijk’ dat Zijlstra moest aftreden door een onthulling in de Volkskrant over een verzonnen bezoek aan de datsja van Poetin. Maar zelfs de steun van de premier blijkt uiteindelijk niet genoeg om de gevallen minister van Buitenlandse Zaken benoemd te krijgen bij de bank die namens de lidstaten miljarden uitleent aan ontwikkelingslanden en landen in opkomst.

Zijlstra moet snel weer aan het werk

Waarom is het niet gelukt? Zeker is dat de premier al in een vroeg stadium op de hoogte is van de interesse van Zijlstra. Binnen de VVD gaat al langer de mare dat Rutte van plan is om de Fries snel weer aan het werk te krijgen. Er zijn drie vacatures als commissaris van de Koning, maar een binnenlandse post zit er voorlopig niet in. Dat ligt politiek te gevoelig. Een baan ‘in de luwte’ van Washington moet makkelijker te verkopen zijn. De daar zittende bewindvoerder, PvdA’er Frank Heemskerk, heeft bovendien al eerder aangekondigd te vertrekken.

De vacature voor de positie komt in april online te staan. Zijlstra solliciteert bij de ambtelijke commissie die uiteindelijk een kandidaat moet voordragen aan de vakministers Wopke Hoekstra (Financiën) en Sigrid Kaag (Handel). Het ligt voor de hand dat zij de zaak grotendeels afhandelen.

Het loopt anders. ‘AZ’ – de in Den Haag gangbare afkorting voor Ruttes ministerie van Algemene Zaken - mengt zich al in een vroeg stadium in de selectieprocedure. Ergens in april of begin mei krijgt de commissie te horen dat Zijlstra sec op zijn geschiktheid voor de functie beoordeeld moet worden. Politieke overwegingen of zaken als imagoschade mogen geen rol spelen bij de afweging.

Wordt de selectiecommissie zo op een subtiele manier onder druk gezet? Rutte vindt van niet. Als hij in juni vragen krijgt over zijn rol, bezweert de premier: ‘Die commissie kan in volledige vrijheid zijn werk doen.’ Toch krijgt ook de Volkskrant van een anonieme bron te horen dat de ambtenaren zich wel degelijk onder druk gezet voelen.

Koenders hapt niet

De zoektocht naar een alternatief is dan al in de maak. Ambtenaren van de Algemene Bestuurdersdienst (ABD) zijn actief op zoek naar andere kandidaten. Ex-minister van Ontwikkelingssamenwerking Lilianne Ploumen is een van de mensen die tevergeefs wordt benaderd. De naam van ex-minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders valt, maar ook hij hapt niet meteen toe. Ex-staatssecretaris van Financiën Frans Weekers (VVD) zou wel belangstelling hebben.

De kansen voor Zijlstra slinken drastisch als medio juni als zijn kandidatuur uitlekt via het AD. ‘Rutte wil Zijlstra op topfunctie in Washington’, luidt de kop. De reacties zijn allesbehalve positief. Thierry Baudet van Forum voor Democratie hekelt het partijkartel. De SP meent dat ‘liegen en bedriegen’ door de VVD wordt beloond. Ook de commentaren in de pers zijn vaak negatief.

Binnen de VVD wordt geklaagd dat de functie bij de Wereldbank ten onrechte wordt afgeschilderd als een prestigieuze toppositie. Alsof iemand zich in het verleden ooit heeft druk gemaakt om die post, hoont een liberaal. Ex-PvdA-leider Ad Melkert vond er een onderkomen na alle gebeurtenissen rond Pim Fortuyn en ook onbekende ambtenaren werden benoemd als bewindvoerder. Niemand die er naar omkeek. 

De reacties binnen de coalitie zijn minder laconiek. D66-leider Alexander Pechtold lijkt overvallen door het nieuws dat Zijlstra in beeld is. Hetzelfde geldt voor de andere twee regeringspartners. Veel enthousiasme is er niet te bespeuren. De reacties op sociale media maken duidelijk dat ook zij een prijs betalen als de benoeming van de VVD’er doorgaat. Lang niet alle kiezers zullen er begrip voor op kunnen brengen als de coalitie Zijlstra inderdaad gaat rehabiliteren mer een baan die in elk geval aanzienlijk beter betaalt dan een ministerschap.

‘Dat waait wel weer over’

Zijn de kansen van Zijlstra definitief verkeken door het lek? Lang niet iedereen is daar van overtuigd. De betrokken ambtenaren zouden te horen hebben gekregen dat ‘AZ’ zich niet druk maakt om de persberichten. ‘Dat waait wel weer over.’ Ook binnen de VVD valt op te vangen dat de kandidatuur nog niet van de baan is.

Toch blijft er weerstand. De betrokken ministers Hoekstra en Kaag verzetten zich volgens het AD tegen een benoeming van Zijlstra. Een conflict binnen het kabinet dreigt.

Uiteindelijk kiest Zijlstra zelf deze week eieren voor zijn geld. Hij meldt aan de selectiecommissie niet meer beschikbaar te zijn voor de functie. De coalitie is zo eindelijk verlost van een dreigend hoofdpijndossier.

Wie moet het nu worden? Weekers geldt als een van de favorieten. Ook hij moest voortijdig opstappen als bewindspersoon na problemen bij de Belastingdienst, maar dat was in 2014. 

Zijn benoeming kan ook een signaal zijn voor Zijlstra: een tweede kans laat soms op zich wachten.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.