Halbe Zijlstra doet niets anders dan zijn vroegste voorganger: 'Nederland voorop'

Pim Waldeck: 'Denk als koopman. Dat is al vierhonderd jaar onze raison d'être'

Halbe Zijlstra debuteert vandaag in de Kamer als minister van Buitenlandse Zaken. Als hij zich opstelt als een koopman, dan doet hij niets anders dan zijn vroegste voorganger tweehonderd jaar geleden.

Maarten van der Goes van Dirxland, Minister van buitenlandse Zaken (1798-1808). Schilderij door Narcisse Garnier, 1805. Halbe Zijlstra. Minister van Buitenlandse Zaken (2017-?). Foto: Robin Utrecht / HH.

Als Halbe Zijlstra vandaag in de plenaire zaal van de Tweede Kamer zijn debuut maakt als minister van Buitenlandse Zaken, zal de linkse oppositie hem al gauw aanvallen op zijn idee dat 'het Nederlandse belang' voorop moet staan in het buitenlandbeleid. En dat we 'desnoods zaken moeten doen met dictators'. Maar feitelijk staat Zijlstra hiermee in een rijke traditie, blijkt uit het proefschrift dat oud-diplomaat Pim Waldeck vanmiddag verdedigt aan de Universiteit Leiden.

Promotie

Waldeck promoveert op het levensverhaal van Maarten van der Goes van Dirxland (1751-1826), ruim twee eeuwen geleden onze allereerste minister van Buitenlandse Zaken en grondlegger van het huidige departement. Een van de bevindingen in zijn dissertatie: de afgelopen tweehonderd jaar stond onze diplomatie vrijwel altijd in het teken van afzijdigheid omwille van het economisch belang.

Zo bezien waren het wereldverbeteraars als Frans Timmermans en Bert Koenders die van die lijn afweken. Zij legden meer nadruk op de internationale rechtsorde als ander belangrijk element van stabiliteit en vrede.

De legendarische diplomaat en onderhandelaar Han Boon zei het ooit zo: 'Je kunt als diplomaat een dictator best een hand geven, want je kunt 'm altijd aan de achterkant van je broek weer afvegen.' Het is deze anekdote die Waldeck te binnen schiet als hem wordt gevraagd naar een reflectie op de opvattingen van Zijlstra.

Tekst gaat verder na de foto.

Pim Waldeck: Maarten van der Goes van Dirxland (1751-1826). Nederlands eerste minister van Buitenlandse Zaken. Van Tilt, 416 pagina’s, 29,50euro.

Pim Waldeck in het Nationaal Archief. Beeld ANP

Handelspolitiek

Waldeck: 'Het is een rode draad in onze geschiedenis: wij zijn altijd afkerig geweest van andermans oorlogen. Onze politiek is handelspolitiek, die gedijt bij zoveel mogelijk afzijdigheid, stabiliteit en vrede. Ik heb in mijn veertigjarige loopbaan als diplomaat niet anders meegemaakt.'

Vijf jaar werkte Waldeck (70) aan de biografie, sinds zijn pensionering. Hij had onder meer Moskou, Caïro en Brussel als standplaats, leidde in Den Haag de afdeling Voorlichting onder de ministers Jozias van Aartsen en Hans van Mierlo, gaf leiding aan het hof van koningin Beatrix en eindigde zijn loopbaan als ambassadeur in Londen. Hij kent de gereedschapskist van de diplomaat als geen ander. 'Je moet focussen op het Nederlandse belang, handel dus. Denk als koopman. Dat is al vierhonderd jaar onze raison d'être. Moraal voorop stellen is prima, maar dan moet je eerst wel je knopen tellen: dan heb je misschien minder kans om handel te drijven.'

Twee keer in de geschiedenis faalde de aloude Nederlandse strategie. Behalve op 10 mei 1940 verloor Nederland zijn neutraliteit ook tussen 1795 en 1813, de Bataafs-Franse tijd, nadat in 1795 een einde was gekomen aan de Republiek der Verenigde Nederlanden. In die republiek bepaalden de Zeven Provinciën het buitenlandbeleid, in overleg.

In de uiterst onrustige Bataafse periode, die in 1810 uiteindelijk leidde tot inlijving bij het keizerrijk van Napoleon, voerde Nederland voor het eerst een centrale buitenlandse politiek. Van der Goes zette al zijn inspanningen in om 'Holland op de kaart van Europa te houden', zoals hij dat noemde.

Waldeck omschrijft Van der Goes als een man van 'buigend riet', die door het winnen van vertrouwen wist om te gaan met eerst bondgenoot en later bezetter Frankrijk. Dat de inlijving uiteindelijk maar drie jaar duurde, was mede zijn verdienste en heeft ervoor gezorgd dat Nederland niet blijvend 'verfranste', zoals bijvoorbeeld België.

Maarten van der Goes van Dirxland

Over regentenzoon Van der Goes is tot op heden weinig geschreven, omdat de Bataafs-Franse tijd lang als een 'schaamtevolle' episode heeft gegolden. Van der Goes verdient meer krediet, vindt Waldeck. Juist door zijn politiek van 'Nederland voorop' zorgde hij ervoor dat Nederland in een cruciale tijd überhaupt nog gezien werd als een landje.

Van der Goes leert ook de actuele les dat buitenlandbeleid tevens veiligheidsbeleid is. 'De verdediging van Nederland eindigt niet bij Zevenaar. Het deelnemen aan militaire acties in het verre buitenland kan onze belangen dienen. Ik vind het daarom helemaal niet gek dat president Donald Trump zegt dat de Europese landen hun Navo-verplichtingen moeten nakomen', zegt Waldeck.

Tekst gaat verder na de foto.

Halbe Zijlstra van Buitenlandse Zaken (VVD) komt aan op het Binnenhof voor de wekelijkse ministerraad. Beeld ANP

De begroting

Als Zijlstra zijn begroting vandaag verdedigt, valt op dat Nederland inderdaad meedoet aan een paar militaire missies ver weg (Mali, Irak, Somalië), maar dat het diplomatieke postennetwerk sterk is uitgedund. Waldeck is juist voorstander van zoveel mogelijk posten. 'Het kan zijn dat een diplomatieke post tijdelijk niet zoveel oplevert, maar dan is het toch verstandiger zo'n post open te houden voor het Nederlandse belang. Het is moeilijker 'm te heropenen als zo'n land plotseling weer opkomt.'

De diplomatieke onervarenheid van Zijlstra noemt Waldeck geen probleem. 'We hebben meer ministers op het departement gehad zonder diplomatieke ervaring dan met. Je kunt leunen op een zeer ervaren ambtenarenapparaat. De politieke kennis van Zijlstra is misschien wel net zo belangrijk.'

Nog een les uit tweehonderd jaar diplomatieke geschiedenis voor een succesvolle, huidige minister? 'Meestal kan het geen kwaad ergens nog eens een nachtje over te slapen', zegt Waldeck. Hij geeft toe dat deze voorzichtigheid anno 2017 lastig kan zijn. 'Je wordt geacht direct iets te vinden van wat vijf minuten geleden is gebeurd.' In de tijd van Van der Goes ging dat anders: toen de (Franse) koning van Holland op 2 juli 1810 aftrad en Nederland op 9 juli alsnog werd ingelijfd door Frankrijk, hoorde Van der Goes dat pas respectievelijk twee en drie dagen later. Per post.


De vier kwesties die op Zijlstra afkomen

Bestrijden islamterreur

Tot ongenoegen van de grootste oppositiepartij, de PVV, komt het woord islam niet voor in het regeerakkoord. Zorgelijk, want dit geloof brengt 'veel geweld met zich mee'. De PVV wil daarom dat Zijlstra de tijdelijke zetel in de VN-Veiligheidsraad in 2018 aangrijpt om de islam te benoemen als 'bron van terreur' en IS-strijders nog harder aan te pakken. Aan het andere politieke uiterste staan GroenLinks en de SP. Zij willen juist minder militaire inzet tegen IS-strijders en meer dialoog. Ook coalitiegenoot D66 houdt van de diplomatieke aanpak. Een andere coalitiegenoot, CDA, wil dat Zijlstra de vrijheid van godsdienst bewaakt en juist niet inperkt. Zijlstra zal in zijn betoog vandaag moeten balanceren tussen enerzijds de sterke vuist en anderzijds de uitgestoken hand.

Ongemakkelijke vrienden

De Tweede Kamer is hopeloos verdeeld over de omgang met wat Zijlstra 'ongemakkelijke vrienden' noemt, zoals Rusland, China, Turkije, Saoedi-Arabië. Zijlstra wil niet meer met opgeheven vinger de wereld rond als dit niet in het belang is van Nederland. Bij de VVD heet dit 'de nieuwe zakelijkheid'. Lijnrecht daar tegenover staat de PVV, die wil dat alle banden met een land als Turkije direct worden doorgesneden. De SP wil wel contact, maar mét opgeheven vinger; wat gaat Zijlstra bijvoorbeeld doen aan de 'snoeiharde campagne' van Turkije tegen persvrijheid? Eén richtsnoer heeft de oppositie alvast: over landen die ver buiten Europa liggen en waar we geen handel mee drijven, hoeven ze niet te beginnen. Hoe om te gaan met de Filipijnse leider Duterte, wilde de PvdA dinsdag weten? 'Geen prioriteit', aldus de VVD.

MH17

Het is inmiddels een nationaal trauma: de daders van het neerhalen van vlucht MH17 lopen nog altijd vrij rond. Wie zijn verantwoordelijk en hoe gaan ze boeten? Hoe gaat Nederland steun vergaren voor het strafrechtelijk proces? Moet Rusland onder druk worden gezet om medewerking af te dwingen? Elk antwoord van Zijlstra wordt op een goudschaaltje gelegd. Het wordt een balanceeract om het ongeduld in de Kamer te rijmen met de tijd die nodig is voor een zorgvuldig proces.

Migratie

Zijlstra's belangrijkste ministersopdracht is handen en voeten geven aan het migratiebeleid. Samen met Europese collega's moet hij een deal sluiten met Afrikaanse landen over het tegenhouden van vluchtelingen, zoals eerder ook met Turkije is gebeurd. Ontwikkelingshulp kan worden ingezet om medewerking af te dwingen, heeft Zijlstra al gezegd. GroenLinks en de PvdA zijn juist tegen chantage. Ook bij coalitiepartners D66 en CU ligt dit gevoelig. Zij willen vandaag weten hoever Zijlstra hierin zal gaan. De PvdA vraagt alvast garanties voor projecten die vrouwen beschermen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.