'Had hij nou net iets over de Joden gezegd?'

Fictie Mensen gehoorzamen hun geschiedenis, in de briljante derde roman van Gustaaf Peek...

Greta Riemersma

Mrs. Love heeft als kind in het zuiden van de Verenigde Staten meerdere keren gezien hoe een neger werd opgeknoopt of verbrand. Een van de bungelende lijken lekte, constateerde ze. Bij een andere zwarte man zag ze hoe zijn vlees op de brandstapel wegschroeide terwijl hij nog leefde. En ook al is Mrs. Love intussen jaren verder, toch zegt ze over de mensen die zij consequent ‘nikker’ noemt: ‘Ik verwacht nog altijd dat ik ze op een dag zie hangen.’

Mrs. Love verkondigt haar visie tegenover Dirk, een Nederlander met een Duitse moeder die tijdens de Tweede Wereldoorlog dienst heeft genomen in het Duitse leger. In de oorlog nemen de Amerikanen hem krijgsgevangen en wordt hij met andere nazi’s overgebracht naar een kamp in de staat Texas, waar hij komt te werken op de katoenplantage van Mrs. Love. ‘De Joden zijn de ziekte van de wereld’, is zijn antwoord op de dingen die zij vertelt.

Het gesprek is een van de gruwelijke passages in Ik was Amerika, de nieuwe roman van Gustaaf Peek (1975). Of gruwelijk, Mrs. Love en haar nazi-dwangarbeider slikken onder het praten genoeglijk een kop koffie weg met een stuk pecannotentaart en daarna gaan zij ieder huns weegs.

De opmerking over Joden is totaal aan Mrs. Love voorbijgegaan. ‘Had hij nou net iets over de Joden gezegd?’, vraagt ze zich af. ‘Er waren geen Joden in Texas.’

In de drie romans die Peek op zijn naam heeft staan, heeft het toeval veel te zeggen. Zowel in zijn debuut Armin (2006) als in Dover (2008) zijn de levens van de personages als pluisjes in de wind -– en in dit nieuwe boek is het niet anders. Je wordt als blanke in Texas geboren ten tijde van de rassenscheiding en dus vind je het zwarte ras inferieur. Je wordt geboren uit een Duitse moeder en dus ga je mee in Hitlers propaganda en haat je de Joden. Mensen gehoorzamen hun geschiedenis, laat Peek zijn hoofdpersonage Dirk memoreren.

Het zou zware materie kunnen zijn, maar het briljante van Ik was Amerika is dat het verhaal zo draaglijk is, licht zelfs hier en daar. Dat komt alleen al door de manier waarop het vormgegeven is. De gebeurtenissen komen op gang als Dirk oud en ziek is geworden, en teruggaat naar Texas. Hij zal en moet een vriend bezoeken die hij destijds heeft leren kennen op de plantage van Mrs. Love.

Die vriend is zwart. Via hun beider herinneringen komt de lezer te weten wat er vroeger is gebeurd, hoe een nazi warme gevoelens heeft gekregen voor een ‘nikker’ en omgekeerd. Peek onthult flarden, vlinderachtig schampt hij langs de geschiedenis – een techniek die hij consequent volhoudt, meer nog dan in zijn voorgaande romans.

Nergens put hij zich uit in verklaringen van gedragingen. Dirk vermoordt een man en daarna nog één, maar we horen niet expliciet waarom deze mensen dood moesten, we horen niets over eventuele schuldgevoelens, wroeging desnoods.

Het is zoals het is, Dirk maakt twee mensen af en wie weet hoeveel hij er in dienst van het Duitse leger nog meer om zeep heeft gebracht.

En toch raakt het leven van deze man verweven met dat van een gediscrimineerde, zwarte plantagearbeider. Onderling drukken zij zich meestal niet uit in het Engels, maar in het Nederlands, of welke taal dan ook maar. Tussen hen vallen uiteindelijk alle barrières weg. ‘We zijn familie’, merkt de zwarte vriend op.

Racisme is niet alleen een toevalligheid, het is dus ook (en vooral) stompzinnig, laat Peek ons zien. Hij laat de zwarte vriend de Hitler-groet brengen en Dirk Duitse strijdliederen zingen, zo vals, ha ha ha, wat een idioot gedoe, de mannen bescheuren zich van het lachen.

Dat is zijn tactiek: hoe erger de gebeurtenissen, hoe alledaagser hij ze maakt. En hij doet dat zo beeldend, dat de dreun van dit verhaal nog dagen nadendert.

Greta Riemersma

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden