'Habibie kan botsen met ideeën IMF'

Indonesië is een duidelijk geval van een land waar de dictator zijn opvolging niet heeft geregeld, zegt hoogleraar W. WOLTERS....

JA, BEAAMT Indonesië-deskundige Willem Wolters, het aftreden van Soeharto kwam voor hem vrij onverwacht. De aan de Nijmeegse universiteit verbonden economisch antropoloog denkt terug aan een discussie die hij enkele maanden geleden had met Indonesische vrienden.

'De vraag was of Indonesië iets te wachten stond als de Filipijnen, waar People's Power president Marcos tot aftreden dwong. De Indonesiërs zeiden van niet, omdat op Java die gewoonte tot massaprotest niet bestaat en ook nooit zou worden toegestaan.'

In Indonesië hebben zich processen voltrokken die ook voor onderzoekers slecht waren in te schatten, zegt Wolters. Een cruciaal moment was het verzoek van parlementsvoorzitter Harmoko aan Soeharto om terug te treden.

'Als er eenmaal afval van volgelingen intreedt, kan dat proces heel erg versnellen. Dat zag je ook na de val van de Berlijnse Muur. Het werkt als een self fulfilling prophecy. Een dictator heeft dat niet in de gaten en denkt dat hij heel geliefd is. Hij slaagt er niet in zich uit het spinnenweb los te maken.'

Hoe het proces dat leidde tot Soeharto's beslissing zich precies heeft voltrokken, blijft onduidelijk. Wolters gebruikt de metafoor van het wajang-schaduwspel. 'Je ziet de poppen op een verlicht scherm en daarachter manoeuvreren onzichtbaar de spelers. De neiging is om te kijken of er een dalang is, een poppenspeler. Dat heeft vooral te maken met de ondoorzichtige structuur van het leger. Je hebt de generaals Wiranto en Prabowo, maar daarachter mogelijk nog een ander die alles heeft geënsceneerd, vermoedelijk iemand van de politieke afdeling.'

Habibie is waarschijnlijk slechts een tussenpaus. Wolters: 'Hij heeft weinig politiek en economisch benul. Wat je ziet is een klassiek geval van een dictator die zijn opvolging niet heeft geregeld. Maar Habibie's benoeming heeft voorlopig wel de druk van de ketel gehaald. De studenten riepen steeds ''Soeharto weg''. Dat is gebeurd. Voor demonstraties is nu niet veel reden meer.'

Wolters denkt dat de internationale druk belangrijker is geweest dan de binnenlandse protesten. Naast de VS heeft Japan waarschijnlijk een rol gespeeld. Dit land leende gigantische bedragen aan de Indonesische particuliere banken en bedrijven, waaronder de bedrijven van Soeharto's familie. 'Europa en de VS zitten er diep in, maar Japan nog dieper, met tientallen miljarden. Als de chaos en anarchie in Indonesië waren toegenomen, was het voor Japan een ramp geworden.'

Gezien de schuldenproblematiek is Habibie een gevaarlijke keuze. De in Duitsland opgeleide ingenieur heeft altijd gepoogd de economie te laten doorstromen naar een hoger technologisch niveau. Wolters: 'Hij is een exponent van het economisch-nationalistisch denken, van de beschermde markten en monopolies. Hij heeft Indonesië zelfs een eigen vliegtuig laten ontwikkelen, dat onder de kostprijs werd verkocht.'

Dergelijke experimenten druisen totaal in tegen de richtlijnen van het IMF. 'Zo'n zwaar gesubsidieerde overheidssector staat haaks op het door het IMF gewenste model van geleidelijke ontwikkeling, open markten en vrije concurrentie.'

Een belangrijke vraag is wat de banken nu gaan doen. 'Geld terugeisen? Waarschijnlijk niet, want dan stort Indonesië in. Er wordt gezegd: we schrijven het af. Dat betekent dat er tientallen miljarden moeten worden afgeschreven. Dat kunnen de Japanse banken, gezien de binnenlandse problemen, er niet bij hebben.'

De gebeurtenissen in Indonesië zullen grote gevolgen hebben voor de wereldeconomie, vreest Wolters. 'In het buitenland hoopt men dat er een stabilisering intreedt. Maar we praten al gauw over investeringen van 100 miljard dollar. En de leningen aan de bedrijven van de kinderen van Soeharto zullen sowieso moeten worden afgeschreven.'

Cruciaal is of Habibie bereid is de IMF-richtlijnen te volgen. Wolters: 'Hij zal het IMF-dictaat zeker niet met vreugde ontvangen. Misschien zal hij het zelfs niet uitvoeren. Het IMF heeft fouten gemaakt. En je kunt je afvragen of economisch nationalisme niet beter is voor het land. Maar dat gaat samen met autoritaire structuren. Open markten zijn voorwaarde voor democratisering.'

Fred de Vries

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden