Haat in het paradijs

Drie Nederlandse kunstenaars kregen het verzoek een boeddhistische tempel op Sri Lanka opnieuw te beschilderen...

Met steun van de ambassade begonnen ze aan wat hun levenswerk zou worden. Maar toen de voltooiing naderde, sloegen duistere politieke krachten toe. Door Kataluwa, aan de zuidkust van Sri Lanka, is een sereen oord, hooggelegen op een bergflank aan een verstild bergmeer. Veelkleurige vogels zwermen er door de palmtoppen, tropisch fruit hangt in dertig variaties aan de takken. Kataluwa, waar leven in vrede naar de maatstaven van Boeddha altijd het hoogste doel is geweest.

Noa Roos, een Nederlandse kunstenares die al jaren op Sri Lanka woont en werkt, bezocht Kataluwa drie jaar geleden. Ze zocht er de befaamde Kataluwatempel met de karakteristieke achttiende eeuwse boeddhistische muurschilderingen. Maar op weg naar de grote tempel liep Roos tegen een kleinere, meer verscholen tempel aan: de Giniwella Purana Vihara.

De oude hoofdmonnik van deze tempel vroeg haar binnen. Vredigestilte, prachtig metselwerk, fraaie schrijn, maar kale gepleisterde muren.

Hoe dat zo gekomen was, vroeg Roos de monnik. De beminnelijke Ven Kalyanitissa legde Roos uit dat de muren vroeger waren beschilderd, maar dat de autoriteiten in het district nooit de moeite hadden willen nemen die oude voorstellingen te restaureren. Alle aandacht ging uit naar de grote tempel, waar nog weleens een toerist kon worden onthaald. Toen waren de tempelmuren maar wit geverfd. Maar, vroeg Ven Kalyanitissa, had de schilderes uit Nederland soms interesse iets moois te beginnen in zijn tempel?

In februari 2002 begon het Giniwella Tempel Project, met financi steun van de Nederlandse ambassade op Sri Lanka en later het Prins Bernhard Fonds. Noa Roos, haar overgevlogen vader, de Amsterdamse schilder/beeldhouwer Eddy Roos, en de kunstenares Rachel Dieraert stonden voor een levenswerk. Een honderd meter lange muurschildering, die de Giniwella voor altijd uit de schaduw van de grote Kataluwa-tempel moest verheffen.

In overleg met de hoofdmonnik en het boeddhistische districtshoofd werd bepaald welke gebeurtenissen uit het leven van Boeddha moesten worden verbeeld. 'De aankomst van het heilige tand-relikwie' moest tot leven komen, evenals 'De schenking van de Bo-boom door prinses Sanghamitta', twee belangrijke geschiedenissen voor het Srilankaanse boeddhisme. De plannen werden goedgekeurd door monniken uit omringende tempels.

De Nederlanders betrokken veel plaatselijke kunstenaars bij het project. Traditionele 'kandydansers' en muzikanten dienden als model voor afbeeldingen uit het dagelijks leven. Hele families uit het dorp hielpen mee. Voor een feestavond van het project moesten zeventig medewerkers worden uitgenodigd. 'Het was een prachtige culturele uitwisseling', zegt Eddy Roos. De Nederlanders werkten zonder salaris, en staken eigen geld in het project. 'Maar wij leerden van de Srilankanen, over de precieze verhoudingen voor een hoofd van Boeddha. Zij leerden van ons, over de gulden snede bijvoorbeeld. Maar we wilden wel iets anders maken dan het gebruikelijke gestileerde stripverhaal op de muur. Dat zouden de Srilankanen zelf veel beter kunnen dan wij.' Roos, Roos en Dieraert schilderden naturalistische figuren in natuurlijke houdingen. Alledaagse taferelen rond de Bo-boom en het tand-relikwie. Als het leven in Kataluwa zelf.

De tempel zou de parel van Sri Lanka worden.

Maar ineens, na twee maanden schilderen, kwam een invloedrijke boeddhistische 'chief', monnik Ven Seelaratana langs. Hij had voordien weinig interesse getoond in het tempelproject, en uit zijn plotselinge bezoek sprak ook weinig nieuwsgierigheid. Eddy Roos: 'Hij kwam binnen, stormde in een paar seconden door de tempel en verdween weer.' Ven Seelaratana wist het al. 'Jullie werk is ongeschikt voor onze tempel', schreef hij in een brief aan 'de Hollandse artiesten'. De monnik zag verdorvenheid in de muurschilderingen, en seks. 'Ik heb omhelzingen gezien. Terwijl onze kinderen nog nooit omhelzingen hebben gezien. Dit doodt onze cultuur en onze mensen. Jullie hebben in het verleden ons land bezet, ons gedwongen jullie opvoeding en religie over te nemen. Daardoor hebben onze mensen hun waardigheid verloren.' Chief Seelaratana kondigde ook maar vast aan: 'Ik zal jullie werk wegvagen.'

De schrik zat er goed in. Eddy Roos: 'Ik wilde er eigenlijk gelijk mee stoppen. Ik was bang geworden. Maar de monniken met wie we samenwerkten zeiden dat ze de tempel zouden beschermen. En de hoofdmonnik van de Giniwella dacht dat het zo'n vaart niet zou lopen. De chief was nog een oud-leerling van hem. We namen contact op met een regeringsfunctionaris, en die zei ook dat de tempel zou worden beschermd.'

Dus ging er toch maar een brief retour naar de machtige Ven Seelaratana, waarin stevig op zijn gevoel werd ingewerkt. 'De Srilankaanse tempelcultuur is toch juist bijzonder vanwege de vermenging van hindoee en boeddhisme? En een cultuur moet toch organisch zijn, en niet statisch?' De gevreesde 'omhelzingen' waren geen verwijzing naar seksualiteit, maar naar vriendschap. En zo kreeg Ven Seelaratana weer een lesje waarvan hij nou juist niet gediend was.

Er kwam geen antwoord meer. Misschien waait het over, dachten de kunstenaars en het werk werd hervat, later voor een jaar onderbroken, en weer opgepakt in februari van dit jaar.

In april naderde de voltooiing. Tegelijkertijd begonnen er vreemde dingen te gebeuren. Een mobiele telefoon werd gestolen niet gebruikelijk op Sri Lanka. Een dvd-speler, waarop de kunstenaars 's avonds video-opnamen van hun werk bekeken, verdween. De schilders dachten dat ze in de gaten werden gehouden.

En in de nacht van 14 op 15 april, geschiedde het grote onheil. Onbekenden lieten zich door een opening in het dak van de tempel naar beneden zakken, en in de Giniwella ontstak een orkaan. Met schroevendraaiers, hamers en beitels werd op de tekeningen ingehakt. Pijnlijk accuraat en agressief: vijfentachtig gezichten werden weggeslagen. De stellingen met schildersmateriaal werden omgeschopt en gesloopt.

De kunstenaars en de dorpelingen ontdekten de ravage de volgende ochtend. Kataluwa was in shock. Rachel Dieraert: 'Monnik Ven Kalyanitissa huilde en zei dat hij ons bijna niet aan durfde te kijken, uit schaamte. We waren totaal ontredderd maar begonnen met opruimen, samen met de dorpsbewoners. Iedereen liep jankend de tempel in en uit, het was vreselijk.' Een week later werd er weer ingebroken en werden de muren met verf besmeurd.

Daarna begon de ellende pas echt. De politie pakte plichtmatig de lokale dronkaard op, en wenste verder geen onderzoek te doen. In kranten en op tv verschenen de vreemdste verhalen. Dieraert: 'Eerst werd gemeld dat wij van een christelijke sekte waren die het boeddhisme wilde vernietigen. Later werd het verhaal de wereld ingeholpen dat wij de muren van de Kataluwa-tempel hadden overgeschilderd.' Eddy Roos: 'De sfeer werd grimmig.'

En dat sloot aan bij een nieuwe politieke situatie die op het eiland was ontstaan. Twee weken voor de vernieling van de muurschilderingen had de nationalistische Vrijheids Alliantie (VA) de Srilankaanse verkiezingen gewonnen. In de campagne had de VA bij herhaling laten weten het land 'te willen bevrijden van de neo-kolonialisten'. Waartoe de Nederlandse kunstenaars van de ene op de andere dag dus ook werden gerekend. Eddy Roos: 'We stonden versteld dat dit allemaal kon gebeuren. We hadden nooit verwacht dat deze kunst kon worden misbruikt voor politieke doeleinden.'

De Nederlandse ambassade in hoofdstad Colombo kwam in actie. In de Srilankaanse kranten liet secretaris Sanne Kaasjager weten dat de rel berustte op een groot misverstand. 'De berichtgeving in de kranten klopt niet. Wij volgen de situatie op de voet en vertrouwen op een goede rechtsgang.'

Maar het was te laat. Op televisie werd inmiddels opgeroepen de Nederlandse kunstenaars te arresteren. Die gingen dat niet afwachten, en met hulp van de ambassade verlieten Eddy Roos en Rachel Dieraert het land. Ook Noa verdween spoorslags uit Kataluwa.

erug in Nederland maken Roos en Dieraert zich grote zorgen over monnik Ven Kalyanitissa. 'We weten dat hij is afgevoerd in een

Mercedes. Daarna is hij weer gesignaleerd, maar opnieuw is hij spoorloos.' Het lot van Sri Lanka trekken ze zich ook aan. Eddy Roos ziet in het boeddhistische land gebeuren wat elders op de wereld ook misgaat. 'Religie gaat hand in hand met nationalisme. Net als bij fanatieke islamisten. En de intellectuelen reageren niet. De gematigde boeddhisten in Sri Lanka zwijgen nu ook. De macht van de nationalistische monniken is te groot.'

Monnik Ven Seelaratana heeft volgens Roos niets te vrezen. 'Hij heeft in de pers al toegegeven dat hij opdracht heeft gegeven voor het vernielen van de muurschilderingen. Maar de politie zal nooit een monnik oppakken. Hij heeft zelfs vanaf een podium in Kataluwa de dorpelingen toegesproken, dat ze de Giniwella-tempel niet langer moeten accepteren.' Diep teleurgesteld is de kunstenaar. 'Dit was puur geweld. En een onboeddhistische daad.' Zelf heeft hij niets met religie, 'altijd een linkse jongen geweest'. Maar hij weet wel dat Boeddha vrijheid van denken als groot goed zag. 'Die vrijheid wordt nu in Sri Lanka de nek omgedraaid.'

Van kritiek, dat hij zich niet in plaatselijke gevoeligheden heeft verdiept, wil Roos niet weten. 'We hebben ons enorm ingeleefd in de cultuur. En we stonden open voor discussie, maar daarvoor was geen ruimte meer.'

De Nederlandse ambassade in Colombo heeft intussen nog maar eens bij de Srilankaanse minister van Cultuur aangeklopt. Er is toch Nederlands geld weggevloeid. Plaatsvervangend ambassadeur Harry van Dijk: 'We hebben aangedrongen op een nader onderzoek. Er is tenslotte iets vernield. We hopen nu maar dat de politie er werk van gaat maken.'

Eddy Roos en Rachel Dieraert zijn vanuit Nederland in gedachten bij monnik Kalyanitissa. 'We vermoeden dat hij ondergedoken zit. Dat ons werk is vernield is erg, maar voor hem is het verschrikkelijk. Zijn tempel was zo'n vredige en prachtige plek, en hij dacht dat het de mooiste tempel van Sri Lanka zou worden. Nu is de Giniwella een plaats van agressie en haat geworden. Die man is 76. Dat hij daar nog mee moet leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.