'Haal extremisten uit isolement'

Breivik werkte in zijn eentje online aan zijn plan, anders dan de groepen van neonazi's. 'Het is een ander soort radicalen, achter de computer.'

OSLO - Anders Breivik had misschien kunnen worden gered uit zijn isolement, waarin hij radicaliseerde. Omdat hij een gering sociaal netwerk had en ook niet werd tegengesproken op de extremistische sites die hij bezocht, is hij voorbij het point of no return geraakt. Dat zegt Tom Olsen (37), een voormalige Noorse neonazi.


In de jaren negentig keerde Olsen met hulp van de Noorse politie en zijn familie zijn extremistische groepering de rug toe. Hij is nu sociaal werker. 'Ik heb het zelf meegemaakt', zegt Olsen, die in West-Noorwegen woont, telefonisch. Hij werkt mee aan een interview via hoogleraar aan de politieacademie Tore Bjorgo, die in de jaren negentig een exit-programma voor neonazi's ontwierp.


'Ik zat een keer twee maanden in de gevangenis en mocht toen geen bezoek of brieven ontvangen. Wel had ik toegang tot neonazimateriaal, zoals Mein Kampf. Ik heb toen twee maanden lang iedere seconde dat ik wakker was alles gelezen wat ik kon krijgen. Ik kwam er veel radicaler uit dan ik erin ging.'


Noorwegen had in de jaren negentig een probleem met neonazi's, zegt Bjorgo. 'Het was kleiner dan in Zweden, maar ging wel om geweldpleging. Eerst werd het afgedaan als daden van dronken kwajongens maar dat veranderde na 2001, toen een groep, 'de laarzenjongens', een racistische moord pleegde op Benjamen Hermansen. De jongen, met een Ghanese vader en Noorse moeder, werd doodgestoken. De publieke verontwaardiging was groot, er kwamen 40 duizend mensen op de been in Oslo. De daders werden tot lange gevangenisstraffen veroordeeld. Dat heeft deze groepjes de nek om gedraaid.'


Daarna, zegt Bjorgo, is er een zeer succesvol programma losgelaten op deze jongeren waardoor veel van hen hun extremistische verleden achter zich lieten. De aandacht van de Noorse veiligheidsdienst is daarna verlegd naar het islamitisch terrorisme en volgens critici is daarbij het rechts-extremisme, vooral online georganiseerd, onderschat.


Breivik is geen neonazi; hij zegt zich onder meer te laten inspireren door Al Qaida en Servische nationalisten en hij is ook geen antisemiet. Toch zijn er op persoonlijk vlak parallellen met Olsen, die net als Breivik rond zijn vijftiende jaar rechtse ideeen begon aan te hangen, later radicaliseerde en ook geweld ging gebruiken. Bij Olsen bleef dat beperkt tot vechtpartijen maar begin jaren negentig trok hij naar Zuid-Afrika omdat de Afrikaner Weerstands Beweging van Eugene TerreBlanche daar een 'burgeroorlog' verwachtte na de vrijlating van Nelson Mandela. Daar begon hij te twijfelen aan zijn ideologie.


Terug in Noorwegen belandde hij toch weer in de gevangenis, een half jaar lang. ' Ik had vol goede bedoelingen een gevecht gestopt maar de politie geloofde mij niet en gooide mij in de cel. Daar had ik geen enkel contact met andere neonazi's. Een bewaker daagde mij steeds uit mijn neonazi-theorieën uit te leggen en te onderbouwen. Op een gegeven moment vroeg hij mij: wat voor goeds heeft het je gebracht?


Met hulp van de politie en zijn familie stapte hij eruit. 'Met mijn vrouw ben ik toen naar een heel klein dorpje verhuisd. Ik heb me verstopt in een fjord', lacht hij. 'Ik schaamde me enorm.'


Terugkijkend, en puttend uit zijn scriptie die hij later schreef over jongeren die extremistische groepen de rug toekeren, zegt hij dat hij 'richting zocht'. 'De neonazi's die ik kende, zochten allen een sociale omgeving vaak omdat ze een moeilijke thuissituatie hadden. Deze ideologie gaf ze een richting.'


Het verschil is dat Breivik en de rechts-extremisten die zijn ideeën delen, zich (waarschijnlijk) niet organiseren maar elkaar ontmoeten op internet.


'Het is een ander soort radicalen', zegt Tore Bjorgo, expert op het gebied van extreem-rechts. 'Ze zitten achter hun computer en zijn vaak ook ouder en beter opgeleid. In de jaren negentig nodigden we de neonazi-jongeren met hun ouders uit op het politiebureau voor een gesprek. We boden ze alternatieve activiteiten. Dat werkt nu niet meer.'


'Het belangrijkste,' zegt Olsen, 'is dat we ze weerwoord bieden. Het ergste wat we kunnen doen, is de sites verbieden waarop ze actief zijn. Dan gaan ze ergens anders heen en blijven ze in hun eigen bubbel waar ze verder radicaliseren. Dan broeden en groeien ze op elkaars haat.'


Sociaal werkers en de veiligheidsdienst moet beter online aanwezig zijn, vindt hij. 'Het belangrijkste is de dreigingen oppikken en ook weerwoord bieden. Dan kun je iemand er misschien uithalen.'


'Vandaag sterven jullie'


'Het eerste schot was extreem moeilijk. Daarna kwam ik in een vlieg- en vechtmodus.' Anders Breivik deed gisteren op de vijfde dag van zijn proces in Oslo gedetailleerd verslag van de bomaanslag en schietpartij op 22 juli vorig jaar. In rustige bewoordingen en voor een volle publieke tribune beschreef hij zijn daden, die aan 77 personen het leven kostte.


'Ik schreeuwde: vandaag zullen jullie sterven, marxisten', aldus Breivik. Hij vertelde hoe hij de meeste slachtoffers eerst neerschoot, om ze daarna van dichtbij door het hoofd te schieten. Tot 2006 was de Noor naar eigen zeggen een 'erg aardige persoon'. Daarna heeft hij zich bewust 'ontmenselijkt' om zich te kunnen richten op de 'vijand', een proces dat jarenlang heeft geduurd.


Maandag wordt Breivik voor het laatst ondervraagd. Daarna zullen getuigen en deskundigen aan het woord komen in het proces dat in totaal tien weken duurt.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden