Haakpootje versus bobbelhuid

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kaketoe en kikker.

* Johan Cruijff

Detail uit schilderij 'Groot bloemstuk met keizerskroon'van Roelant Saverij, te vinden in het Centraal museum te Utrecht. Beeld Io Coomans

[Stilte]

[Nog wat stilte]

[Gedachte:] Maar een kaketoe eet toch helemaal geen kikkers.

Een vogelexpert had dat allang gezien. Maar ik bleef eerst nog even steken bij de verf. Die harde veren van de kaketoe, die rare blik die alleen een dier met ogen op de zijkant kan hebben (paarden ook, en dat deed me dan weer aan Rubens denken), dat knobbelige haakpootje en de koude bobbelhuid van die onfortuinlijke kikker.

Als je lang in kringen van schilderijendeskundigen vertoeft, heb je kans dat je alles in termen van verf gaat zien. Op een kunsthistorisch instituut, lang geleden, zei iemand me na een avondje stappen de volgende ochtend dat ik 'Giotto-oogjes' had. Bolle buikjes zijn al gauw Jan van Eyck-buikjes en het hoeft maar een beetje koel te zijn in de zomer of de lucht is een echte Berckheyde. Insider slang. Vorm komt bij deze types al gauw voor inhoud: voordat je je realiseert wat je ziet, zie je eerst hoe het geschilderd is (en hoe typerend dat is voor de kunstenaar).

Hele leuke mensen, maar gelukkig zijn er ook mensen die de wereld op een heel andere manier zien. En dat is bij een schilderij als dit wel handig: er staan 63 soorten bloemen en 44 soorten dieren op. Een collega - geen kunstredacteur - had mij na een bezoek aan het vernieuwde Mauritshuis gemaild. Dat er toch zo'n prachtig klein meesje op een landschap van Gerard David stond, verstopt in het bos. 'Paar minuscule penseelstreepjes, en toch helemaal een meesje', schreef-ie liefdevol. Van dat hele Mauritshuis was 'm net dat opgevallen; een bijna-stipje op een klein schilderij in een kabinetje. Wist hij dan misschien ook of kaketoes kikkers eten?

Nee, maar met een nonchalante vleug savoir voegde hij eraan toe dat het natuurlijk geen grondeters zijn, kaketoes, want kromme snavel, dus dat het hem erg onwaarschijnlijk leek. Maar Avifauna wist vast meer.

Hier lijkt de vogel best imposant. Een ongetemd beest met kwaad in de zin, als de criminele kaketoe Nigel in Rio. Sadistisch trekt hij de kikker een poot uit, terwijl zijn snavel lijkt te lachen. Maar onder de bloemenzee is het een detail. Het is het grootste bloemstuk dat Roelant Saverij maakte. Met inheemse en nieuwe bloemen, zoals rozen en tulpen die pas net ingevoerd waren uit Turkije, en exotische vogels dus. De kunstenaar had gewerkt aan het hof van keizer Rudolf II in Praag en streek bij terugkomst in Utrecht met de eer. De grote keizerskroon, die bloeide in de tuinen van Rudolf, steekt pront boven het boeket uit. De kaketoe had hij vast ook daar gezien. Misschien staat-ie symbool voor destructie en chaos, en staat de ijsvogel daarnaast voor vrede en rust.

Toen belde Avifauna terug. 'Het is een Molukse kaketoe', zei Simon van der Luit, die al veertig jaar de kaketoes verzorgt. 'Een van de grotere types. Maar hij is te grijs, de echte zijn meer roze.' En nee, die eten geen kikkers. Ooievaars trouwens ook niet, voegde hij eraan toe, als om mijn onwetendheid te onderstrepen. 'Echt? Maar hoe komt dat verhaal dan in de wereld?' Terwijl ik het uitsprak, voelde ik de inkopper komen: 'Tja. Ze zeggen ook dat-ie baby's brengt.'

www.detailsofart.com

Schilderij 'Groot bloemstuk met keizerskroon'van Roelant Saverij, te vinden in het Centraal museum te Utrecht. Beeld Io Coomans
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.