Haagse zorgen over machtsconcentratie op Justitie

Bij oud-ministers, ambtenaren en een deel van de Tweede Kamer heerst bezorgdheid over de machtsconcentratie op het ministerie van Veiligheid en Justitie ten koste van Binnenlandse Zaken. Veel zware dossiers zijn de afgelopen jaren naar Justitie verhuisd. Ook immigratie en asiel vallen sinds het aantreden van Rutte II onder Justitie.

VAN ONZE VERSLAGGEVERS THEO KOELE en REMCO MEIJER

DEN HAAG - D66-Kamerlid Gerard Schouw zal vandaag tijdens het begrotingsdebat over Justitie een punt maken van de nieuwe verhoudingen. 'Justitie en Binnenlandse Zaken waren countervailing powers. Ze controleerden elkaar. Maar wat is daarvan over en van de trias politica, de scheiding der machten, als alle verantwoordelijkheden zich concentreren op één departement?'

Hij krijgt bijval van partijgenoot en senator Thom de Graaf (D66), oud-minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties (2003-2005). 'Dit is wel heel veel rechtstatelijke macht op een departement'. Tot 2010 was de verantwoordelijkheid voor de politie verdeeld over de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie. Met de komst van de Nationale Politie is Justitie - waaronder ook al het Openbaar Ministerie, de rechterlijke macht en de privacybescherming vallen - geheel verantwoordelijk.

De Graaf: 'Van oudsher was Binnenlandse Zaken het moederdepartement. Dat is het nog steeds, maar het lijkt erop dat de kinderen de deur uit zijn. Ik vind dat een onwenselijke disbalans in het openbaar bestuur. Dat de staatssecretaris van Justitie, een zware post, nu ook immigratie en asiel doet, vind ik een tweede disbalans. Dit is duidelijk doorgeslagen.'

In de vroegere verhoudingen was de minister van Binnenlandse Zaken in statuur gelijkwaardig aan die van Justitie, al is dat laatste departement vanwege het uitvoeringsapparaat altijd groter geweest. In Den Haag wordt nu gesignaleerd dat Ivo Opstelten (VVD) op Justitie veel meer macht heeft dan Ronald Plasterk (PvdA) op Binnenlandse Zaken. Plasterk zag in het regeerakkoord ook nog integratie en inburgering naar Sociale Zaken gaan. Hij behoudt de buitenlandtak van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, maar moet in ruil daarvoor 45 miljoen binnen de dienst bezuinigen.

Eerste Kamerlid Klaas de Vries (PvdA), minister van Binnenlandse Zaken tussen 2000 en 2002: 'Bij Veiligheid en Justitie ligt nu de sleutel voor binnenlands beleid. De taken daar stapelen zich op. Het is vreemd dat Binnenlandse Zaken van alles kwijtraakt. De afsplitsingen houden maar niet op. Dat is verontrustend.'

Guusje ter Horst (PvdA), oud-minister van Binnenlandse Zaken (2007-2010), nu Eerste Kamerlid: 'Bescher- ming van de staat was de voornaamste opgave van Binnenlandse Zaken. Wat nu resteert, is een stiefkindje. De politie is weg. Voor Wonen en Rijksdienst is een projectminister aangesteld. Ik heb er indertijd voor moeten knokken dat Koninkrijksrelaties bij Binnenlandse Zaken bleef. Met zo'n lege portefeuille is de vraag: waar gaat Plasterk nog over?'

Schouw wil een discussie over het onderwerp in het parlement. 'Temeer omdat Justitie nu geleid wordt door een minister en staatssecretaris van dezelfde politieke kleur. Die hebben behalve hun taken als bewindslieden ook het VVD-programma uit te voeren. Dat vond de PvdA onder Rutte I niet fijn en ik zou graag weten hoe zij daar nu als regeringspartij tegenaan kijkt.' Het D66-Kamerlid wil dat de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onderzoek doet naar de vraag of Justitie als dominant bastion wel verantwoord is.

'Binnenlandse Zaken had een dijk van een reputatie op het gebied van rechtsstaat en staatsinrichting', zegt de Haagse burgemeester Jozias van Aartsen (VVD), die tussen 1979 en 1994 op het departement werkte, waarvan de laatste negen jaar als secretaris-generaal. 'Maar die is teloorgegaan en dat is vrij dramatisch. Plasterk, een man die echt wel wat kan, is op een uitgeklede post terecht gekomen.'

Zowel Van Aartsen als Ter Horst signaleert dat de minister van Binnenlandse Zaken daarvan twee gevolgen ervaart: hij heeft geen positie in Europa, waar al zijn directe collega's wel over de politie gaan. En hij heeft een zwakke uitgangspositie voor wat hem wel te wachten staat: zekerstellen dat de gemeenten hun nieuwe taken aankunnen (Jeugdzorg, AWBZ). VVD'er Johan Remkes, commissaris van de koningin in Noord-Holland en minister van Binnenlandse Zaken tussen 2002 en 2007: 'Ik constateer dat het ministerie in steeds mindere mate een rol speelt als hoeder van de belangen van provincies en gemeenten. We hebben een verzwakt departement overgehouden en de positie van de minister heeft weinig om het lijf.'

Roel Bekker, oud-topambtenaar op diverse ministeries: 'Ik geef het voorlopig het voordeel van de twijfel, want het vergroot de slagkracht van Justitie. Maar vanuit een oogpunt van evenwichtige verdeling van verantwoordelijkheden is het niet zo mooi: Justitie met 100 duizend ambtenaren, Binnenlandse Zaken met zevenduizend. Het zijn ongelijkwaardige grootheden geworden.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden