Haags taboe: de ministerswissel

Ella Vogelaar werd weggestuurd door haar partijleider...

Van onze verslaggever Jan Hoedeman

AMSTERDAM Het tussentijdse vertrek van niet-functionerende bewindslieden is in de Nederlandse politieke verhoudingen een uitermate gecompliceerde kwestie. Zeven dagen voor het vertrek van minister Vogelaar kreeg partijleider Wouter Bos in Met het oog op morgen de vraag voorgelegd of een minister niet tussentijds makkelijker moet kunnen vertrekken als het niet zo lekker gaat. Driemaal zei Bos: ‘Het kan altijd.’ Dat was al opmerkelijk, want doorgaans graven partijleiders zich in bij dergelijke vragen. Meestal hoopt de politieke leiding dat het snel overwaait.

Degene die publiekelijk oppert dat er moet worden ingegrepen, trekt het vuur aan.

PvdA-Kamerlid Ad Melkert werd gekielhaald toen hij begin jaren negentig suggereerde dat in het derde kabinet-Lubbers (CDA/PvdA) moest worden geschoven: de ministers Maij-Weggen, Braks, d’Ancona en Alders lagen in het vizier, maar het feest ging niet door.

Oud-VVD-minister Frank de Grave heeft tijdens het tweede paarse kabinet in eigen kring voorgesteld tussentijds te gaan vervangen. ‘Het momentum brak niet aan, er was een zekere sleetsheid ingetreden. Het verzwakken van de positie van ministers ten opzichte van de Tweede Kamer, daar voelde men niet voor. Ik vond wel dat het makkelijker moest kunnen bij een derde paarse kabinet.’ Maar dat derde paarse kabinet, dat kwam er niet.

In de daaropvolgende vier kabinetten-Balkenende van de laatste zes jaar zijn tien bewindspersonen tussentijds vertrokken. Drie LPF’ers: staatssecretaris Philomena Bijlhout omdat zij in militair uniform was verschenen in de Surinaamse jungle na de coup van Bouterse. ‘Onhoudbaar’ noemde minister-president Balkenende de onverenigbaarheid van karakters die ertoe leidde dat LPF-ministers Herman Heinsbroek en Eduard Bomhoff elkaar het hoofd insloegen. D66-minister Thom de Graaf vertrok omdat coalitiepartij VVD de politieke vernieuwing niet steunde, ministers Piet Hein Donner (CDA) en Sybilla Dekker (VVD) vanwege de Schipholbrand, VVD-minister Benk Korthals door de conclusie van de bouwfraudecommissie, staatssecretaris Annette Nijs (VVD) door een wanverhouding met haar minister en een onhandig interview, PvdA-staatssecretaris Ahmed Aboutaleb omdat hij burgemeester werd. En nummer tien was Vogelaar. ‘Ze is publiekelijk ontslagen door de PvdA. Dat had chiquer gekund,’ zegt Thom de Graaf.

Als het taboe van ontslag door disfunctioneren dan doorbroken is, zoals vorige week, dan wordt minister Vogelaar door Hare Majesteit ‘op de meest eervolle wijze ontslag’ verleend en bovendien ‘onder dankbetuiging voor de vele en gewichtige diensten’. Wie niet beter weet zou denken: daar kan Vogelaar mee thuiskomen. De pil is verguld door de koningin, want er gaat verdriet en boosheid schuil achter een mutatie die in politiek Den Haag genant wordt bevonden. En op het cv is het ook geen hoogtepunt. ‘Je hebt toch gefaald in de publieke waarneming’, zegt oud-VVD-minister Frank de Grave.

In de Verenigde Staten en Engeland verplaatsen regeringsleiders de poppetjes zonder scrupules. In die landen regeert maar één partij. In de polder is het ingewikkelder. ‘Dat kan hier niet, want in een coalitiekabinet mag de macht van de minister-president niet te sterk worden’, zegt oud-D66-minister Thom de Graaf. ‘Maar de premier en de vicepremiers zouden gezamenlijk de positie van hun partij moeten krijgen om paarden te wisselen.’

Volgens De Grave moet men er niet meer zo moeilijk over doen. ‘Het zou toch wel heel heroïsch zijn als een formateur die mensen uit drie partijen krijgt aangereikt om er een team van te smeden, daar in één keer in slaagt.’

Of het nou wel of niet wordt geregeld in afspraken, dat maakt niet uit. ‘Ik verwacht dat er in deze mediacratie vaker tussentijds gewisseld gaat worden’, zegt oud-PvdA-fractieleider Jacques Wallage. ‘Het belang van wat er in de Tweede Kamer of de ministerraad wordt gevonden is relatief geworden. Een politiek leider zal vaker de balans moeten opmaken van het oordeel in de publieke ruimte. Wat ze ervan vinden bij Pauw & Witteman, NOVA en de krant, dat is veel zwaarder gaan wegen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden