Haags licht op de corporatiezomp?

Zes oud-bewindslieden komen deze week langs bij de enquêtecommissie woningcorporaties. Misschien is hun zelfreflecterend vermogen beter dan dat van de toezichthouders.

Woensdag verschijnt de veelbesproken oud-minister Ella Vogelaar voor Wonen Wijken en Integratie. Zij moedigde corporaties aan om naast woningbouw ook vooral groots in de 'leefbaarheid' van de wijken te investeren. Anderhalf uur eerder is het woord aan oud-minister van Financiën Wouter Bos, die Vogelaar wegens gebrek aan resultaat in 2008 genadeloos dumpte.


Ongetwijfeld zal de commissie-Van Vliet voormalige ministers de uitspraak van de SP'er Paulus Jansen voorleggen: 'Ik denk dat 90 tot 95 procent van alle ellende die u onderzoekt, komt door beleid uit Den Haag.' Volgens Jansen, die vrijdag voor de commissie getuigde, kwam dat door de houding van achtereenvolgende bewindslieden. 'Wees maar een beetje ondeugend.' Oftewel: ga maar wat bijverdienen, ontplooi wat commerciële activiteiten.


Bijkomend probleem was volgens Jansen de eindeloze stoet aan wisselende bewindslieden die volkshuisvesting deden. 'Ik had er zeven in ruim zeven jaar.' Dat leidde tot een Haags vacuüm, waarin stuntende corporaties prima konden gedijen.


Het is voor de commissie te hopen dat de oud-ministers beschikken over een groter zelfreflecterend vermogen dan de toezichthouders. Net als eerder de alfamannen met hun boten, Maserati's en royale beloningen, veegden ook de waakhonden tijdens de openbare verhoren afgelopen twee weken vooral vakkundig hun straatje schoon.


Achtereenvolgens kwamen het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW), de branche-organisatie Aedes, financieel toezichthouder CFV, hoge ambtenaren en Tweede Kamerleden langs. Het was een lange stoet van vooral mannen. Bijna allemaal hadden ze grote moeite iets te ontdekken dat zij het verleden beter hadden kunnen doen. Veel gemakkelijker bleek het aan te wijzen waar anderen in hun ogen gefaald hadden.


Het beeld dat bleef hangen kwam van econoom Arnoud Boot. Hij noemde de corporatiesector in zijn verhoor 'een zompige wereld'. Volkshuisvesters en toezichthouders komen elkaar 'om de andere dag tegen' en er heerst 'een clubgevoel'. Daarom had het Waarborgfonds Sociale Woningbouw, waarvan Boot tien jaar lang commissaris was, een te vriendelijke houding tegenover de sector.


Boot kon daar naar eigen zeggen overigens niet veel aan doen. Hij was altijd kritisch geweest en de raad van commissarissen van het WSW had cruciale informatie onthouden.


De enige die onomwonden de hand in eigen boezem stak, was Jan van der Moolen. Hij was tot vorig jaar directeur bij het Centraal Fonds Volkshuisvesting, de financieel toezichthouder op de woningcorporaties. Bijna alle incidenten van de afgelopen jaren heeft het CFV tijdig gesignaleerd, stelde Van der Moolen. Alleen bij Vestia ging het mis.


Er waren al in 2008 signalen dat de corporatie grote risico's liep met derivaten. Maar in een informeel overleg met het Waarborgfonds Sociale Woningbouw zei de WSW-directeur Roland van der Post dat hij de derivatenposities van de corporaties in kaart zou brengen. In de praktijk gebeurde dat onvoldoende. 'Ik had daar nooit op moeten vertrouwen. Het CFV was de financieel toezichthouder en wij hadden die derivatenpositie zelf moeten onderzoeken', zei Van der Moolen.


Daarmee had hij in één moeite door het falen van het WSW in de Vestia-casus benoemd. Ook in andere verhoren kreeg het waarborgfonds het te verduren. Het instituut is feitelijk slechts een borgingsinstituut dat ervoor moet zorgen dat de corporaties goedkoop kunnen lenen. Maar in de praktijk was het ook een belangrijke financieel toezichthouder.


Behalve de zeer slordige gang van zaken rondom de derivaten, controleerde het WSW ook onvoldoende of geborgde leningen werden uitgegeven waarvoor zij bedoeld waren. 'En als je mannen van een bepaalde leeftijd een flinke zak met geld geeft, loop je natuurlijk een risico', was de nuchtere vaststelling van Van der Moolen.


Tijdens zijn verhoor kaatste hij de bal ook nog door naar de politiek. Want afgelopen decennia heeft hij bij herhaling de noodklok geluid over het financieel toezicht op de woningcorporaties. Het CFV had onvoldoende bevoegdheden om zelfstandig informatie te vorderen en bij misstanden kon Van der Moolen zelf geen sanctie opleggen - dat kan alleen de minister. 'Toezicht met de pet in de hand', zo omschreef hij zijn positie ooit in een interview.


Van de drie topambtenaren die de commissie voor zich kreeg, kwam er op dat punt weinig reactie. Ze waren wel bezig geweest met meer bevoegdheden, maar dan kwamen er weer nieuwe ministers en was het geen prioriteit meer. Verder namen ze uitgebreid de tijd om te betogen dat zij zich prima hebben gekweten van hun eigen verantwoordelijkheid, het 'volkshuisvestelijk toezicht'. Zo hadden zij toch mooi voorkomen dat corporatiedirecteuren een olifantenparade zouden organiseren, een aap zouden adopteren of huurders een reisje Terschelling zouden aanbieden.


Scherper financieel toezicht lag politiek ook lastig. Tijdens de kabinetten-Balkenende was 'zelfregulering' juist het modewoord voor de publieke sector. Ook Aedes, de vereniging van woningcorporaties, lobbyde op volle kracht voor meer zelfregulering. Voorzitter Willem van Leeuwen drong in 2006 zelfs bij de minister aan op het ontslag van die lastpost Jan van der Moolen. Na Van Leeuwens vertrek is Aedes gedraaid: corporatiedirecteuren zijn toch niet in staat hun eigen vlees te keuren.


Vier oud-Kamerleden hielden de enquêtecommissie voor dat ze het vorige decennium wel hadden geijverd voor sterker toezicht, maar misschien niet genoeg. 'Als ik effectiever was geweest, hadden we hier niet gezeten', zei PvdA'er Staf Depla plompverloren. VVD'er Pieter Hofstra strooide 'als volbloed liberaal' wat minder as over zijn hoofd: 'Het leven is weerbarstig, maar achteraf hadden we assertiever moeten zijn.'


Depla en zijn CDA-collega Bas Jan van Bochove - de initiatiefnemer van de enquêtecommissie - lieten onderzoeken hoeveel greep de Tweede Kamer eigenlijk heeft op die woningcorporaties. Conclusie: geen enkele. Een motie om beter toezicht te houden op de almaar commerciëler wordende instellingen voor sociale woningbouw werd door bijna de hele Kamer aangenomen. Maar de minister legde die motie naast zich neer en de Kamer liet het daarbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden