H0ll@ndse Meest_rs

Terwijl de post-academies worstelen, zijn er óók experimentele kunst-werkplaatsen die in het huidige kunstklimaat floreren: medialabs. Medialabs?

'Dit is het kunstenaarsatelier van de toekomst', zegt Piem Wirtz, projectleider bij V2. Even lijkt ze te schrikken van haar woorden. Dus vult ze onmiddellijk aan: 'Of van nu eigenlijk.'

Wirtz staat in 'het lab' op de tweede verdieping van V2, het Rotterdamse platform voor instabiele media. Hier werken de softwareprogrammeurs, technici en vormgevers van V2 sinds 1998 samen met kunstenaars aan de uitvoer van digitale kunstprojecten. 'Met de jonge modeontwerpster Anouk Wipprecht hebben we de interactieve kleding ontworpen die de Black Eyed Peas droegen tijdens hun optreden in de pauze van de Super Bowl. De outfit was vervaardigd van lichtgevende glasvezel luminex en ontelbare leds.'

De projecten waarop V2 zich richt, liggen op het snijvlak van kunst en technologie. Met thema's als wearable technology (kleding met digitale foefjes) of augmented reality (het vermengen van de virtuele en de echte wereld) behoort de culturele instelling tot de digitale avant-garde. Met kunstenaar Marnix de Nijs ontwikkelde V2 de Physiognomic Scrutinizer, een detectiepoort die een gezichtsscan maakt van tentoonstellingsbezoekers. Na een match met een internetdatabase van criminelen wordt de bezoekersscan verwisseld met het profiel van een massamoordenaar in Paraguay. 'Dit kunstwerk wil de risico's van dataprofiling blootleggen.'

Toch zal dit 'kunstenaarsatelier van nu en de toekomst' er voor de leek uitzien als het leslokaal van een techniekklas vmbo. Her en der in het V2-lab liggen soldeerbouten, schroevendraaiers en stekkerdozen. Langs de muur staan gele, groene en blauwe bakken met schroefjes, kabeltjes en plugjes. Twee techneuten buigen zich over een schakelbord met dunne snoertjes. Het enige dat verraadt dat hier hightechkunst wordt vervaardigd, zijn de zoemende laptops en een 3D-printer .

Wirtz: 'In V2 wordt gezocht naar praktische toepassingen van nieuwe technologie. Dan moet je ook wel eens een computerscherm in een metalen sculptuur bevestigen. Daarvoor heb je een soldeerbout nodig.'

Experimentele werkplaats

V2 is een van de inmiddels meer dan honderd 'medialabs' in Nederland. En dat aantal stijgt explosief - 'de afgelopen twee jaar alleen openden 25 van deze experimentele werkplaatsen', aldus Floor van Spaendonck, directeur van Virtueel Platform. Dit kennisinstituut voor e-culture publiceerde onlangs het boekje Nederland Labland met een overzicht van alle medialabs.

Het worden er niet alleen meer, de medialabs worden ook steeds belangrijker, oordeelt het SFA, het subsidiefonds voor de creatieve sector. Van de negen meerjarige subsidies die vorige maand werden verdeeld, gingen er maar liefst vijf naar medialabs: V2, Mediamatic, Steim, De Waag en Submarine. De overige vier subsidies gingen naar instellingen als het Architectuur Lokaal en Droog Design. Van Spaendonck: 'Het medialab heeft letterlijk en figuurlijk de toekomst.'

Onwetendheid

Wat er precies gebeurt in die medialabs, blijft vaak uit het zicht van het grote publiek. Je moet maar net weten dat V2 huist in de voormalige drukpersruimte van NRC Handelsblad in een Rotterdamse steeg. En die verwarrende naam ook: medialabs. Met kranten of tv hebben ze immers niets te maken. En laboratoria met stoffige wetenschappers in witte jassen zijn het evenmin. Maar wat zijn het dan wel? En wat is nou eigenlijk e-culture?

Van Spaendonck begrijpt de onwetendheid wel. 'De meeste medialabs zijn pas een paar jaar oud.' Daarbij heeft veel van wat er in de medialabs gebeurt een experimenteel karakter. Dus vat ze nog maar eens samen: 'In e-culture worden nieuwe toepassingen van technologie in kunst en de maatschappij onderzocht, vandaar dat lab. Media verwijst naar digitale media als internet waarmee vaak wordt gewerkt.'

Hoe het onderzoek eruitziet, verschilt sterk. 'In Steim wordt geëxperimenteerd met elektronische muziekinstrumenten. In een fablab kunnen ontwerpers werken met digitale productiemachines als 3D-printers. In de hackerspaces zoeken geeks naar onverwachte gaten in software en digitale databases. Eigenlijk is geen medialab hetzelfde.'

Een medialab dat tegen populaire cultuur aanschurkt is Submarine Channel in Amsterdam. 'Wij experimenteren met innovatieve story telling', zegt medeoprichter Bruno Felix. 'We ontwikkelen bijvoorbeeld iPad-documentaires, kunstzinnige games en interactieve films. Daarnaast fungeert Submarine Channel als een alternatief tv-kanaal op internet, waar we de experimentele mediaproducties streamen.'

Naast de stichting Submarine Channel heeft Felix Submarine bv, een productiebedrijf dat tv-programma's, films en games produceert en verkoopt. Beide instellingen delen een werkruimte in een voormalige synagoge nabij het Amsterdamse Waterlooplein. Het kantoor lijkt meer op dat van een reclamebureau dan een kunstatelier. Computers staan in slagorde opgesteld en aan een ronde tafel zitten vier werknemers in T-shirts en sneakers in een informeel overleg. Felix: 'Een redactievergadering van Submarine Channel.' Maar, moet hij beamen, het hadden ook medewerkers van de bv kunnen zijn. 'Er is een vruchtbare kruisbestuiving tussen beide organisaties. Sommige experimenten van Submarine Channel krijgen een commercieel vervolg en worden dan uitgebracht door de bv.'

Vanuit de overheid wordt de e-culture met interesse bekeken als nieuw economisch model voor de creatieve sector. 'De samenleving wordt complexer. De oplossing van nieuwe vraagstukken als vergrijzing vraagt om technologische innovatie', zegt Victor van der Chijs, voorzitter van het Topteam Creatieve Industrie, een kleine denktank ingesteld door de overheid. 'Met betere communicatie kan bijvoorbeeld het isolement van ouderen worden voorkomen, wat de zelfredzaamheid van deze bevolkingsgroep bevordert. Het gaat uiteindelijk niet om de technologie maar om wat je ermee doet.'

Veel medialabs zijn voorlopers in het vermengen van artistiek experiment en ondernemerschap - wat niet zo gek is, als wordt gezocht naar praktische toepassingen van technologie. 'Er zijn games die meer geld opleveren dan een Hollywoodfilm, maar er zijn ook educatieve games die op scholen worden gebruikt', zegt Van der Chijs, die managing partner is bij OMA, het architectenbureau opgericht door Rem Koolhaas. Een volgende stap moet een mengvorm worden tussen bijvoorbeeld kunstenaars, gamers en architecten.

Met deze cross-over tussen creatieve disciplines wordt dit jaar een begin gemaakt met de fusie van het Virtueel Platform met het Nederlands Architectuur Instituut en het designinstituut Premsela tot één overkoepelend instituut voor de creatieve sector. Met als uiteindelijke doel: een kruisbestuiving tussen deze creatieve disciplines en met bestaande sectoren als landbouw of watermanagement. 'Hiermee kan de e-culture nieuwe inkomsten genereren, wat nodig is, nu de overheid steeds verder terugtreedt.'

Het medialab als de kurk waar de creatieve sector op drijft - het is voor veel van dergelijke labs tegen het zere been. 'Natuurlijk is het goed dat een medialab een smartphone-app voor architecten ontwikkelt. Maar we zijn meer dan het ict-loket van de kunstsector', zegt Felix van Submarine. 'Er moet geld beschikbaar blijven voor kunstzinnige projecten waarin onderzoek wordt gedaan naar de technologie zelf. Wat zijn de onverwachte mogelijkheden van bijvoorbeeld de iPad? Welke gevolgen hebben sociale netwerken en data matching voor de privacy?' Van der Chijs beaamt: 'Zonder experiment geen innovatie. Dus moeten niet-rendabele projecten blijvend worden ondersteund. Daarover mag geen discussie zijn.'

Daarbij lenen niet alle medialabs zich voor een strak businessplan. Veel medialabs zijn ontstaan in alternatieve kringen van kunstenaars, krakers en hackers. 'Dat zie je terug in de maatschappelijke betrokkenheid van medialabs', zegt Van Spaendonck van het Virtueel Platform.

Oliezuiger

Zo worden bij V2 urgente maatschappelijk thema's geagendeerd. Met een Spaanse ontwerper werd de Protei ontwikkeld, een onbemand zeilschip dat olievlekken op zee kan opruimen. Naast het lab is er de eigen uitgeverij van filosofische boeken die de maatschappelijke implicaties van technologie verkennen. 'De technologie die wij ontwikkelen is altijd open source, zodat iedereen er kosteloos gebruik van kan maken. Geen bedrijf dat daarmee instemt, natuurlijk.'

Maar uitgerekend de meest activistische medialabs - de hackerspaces -draaien veelal zonder subsidie, zegt Barry van Kampen van Random Data. Deze Utrechtse hackerspace oogt als een rommelige huiskamer met veel elektronica en - stereotiep - verpakkingen van bezorgdiners. De werkplaats voor computerfreaks wordt draaiende gehouden met donaties van de deelnemers. 'Hackers zijn vrijbuiters. Te veel overheidsbemoeienis hoort daar niet bij.' Sommige bedrijven betalen de hackers om de beveiliging van hun computernetwerk te laten testen.

De meeste hackers werken vanuit idealisme, weet Van Kampen, in digitale kringen beter bekend als Fish_. 'Er hangt een negatief imago om hacken. Nog niet 1 procent van de hackers die ik ken, heeft kwade bedoelingen. En ik ken er heel wat. Hacken kan ook een vangnet zijn voor onveilige toepassingen van technologie.'

Als voorbeeld van dit 'ethisch hacken' noemt hij de onlangs gekraakte computer van een zwembad in Breukelen. 'So what, denk je dan. Maar wat als het nou een gek is die de chloorwaarde van het zwemwater met tien vermenigvuldigt?'

Medialabs veranderen mee met de technologie en maatschappij. De activiteiten worden opgerekt van digitale technologie naar technologie in de breedste zin van het woord. Mediamatic richt zich ook op biotechnologie. Het Fablab van De Waag is eigenlijk een hightechproductie-unit. Dit maakt een nauwsluitende omschrijving van wat het medialab is er niet eenvoudiger op. Van Spaendonck: 'Leuk hè? Dat maakt ze nou juist zo interessant.'

De publicatie Nederland Labland van het Virtueel Platform: bit.ly/Kyc1Xr

Creatieve industrie: een topsector

Anderhalf jaar geleden selecteerde het ministerie van Economische Zaken negen 'topsectoren' waarmee Nederland zich moet vestigen in de topvijf van wereldwijde kenniseconomieën. Naast de creatieve industrie zijn dat water, chemie, hightech, life science & health, agrofood, tuinbouw, energie en logistiek. Om de creatieve industrie te stimuleren, is deze maand de Dutch Creative Industries Council opgericht. Deze onafhankelijke adviesraad telt achttien leden, onder wie ontwerpster Christien Meindertsma, architect Mels Crouwel en mode-conservator José Teunissen. 'Wij geven gevraagd en ongevraagd advies aan de overheid, bedrijven en onderwijsinstellingen', aldus Victor van der Chijs, voorzitter van de council en managing partner van architectenbureau OMA.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden