H-woord in België begint met een I

Crisis, inflatie, besparingen: in 2012 lijkt het voor iedereen wat minder te worden. Behalve voor de Belgen. Die krijgen dit jaar tot twee keer toe een loonsverhoging. Door de automatische indexering worden de lonen, pensioenen en uitkeringen in België immers vanzelf aangepast aan prijsstijgingen.

BRUSSEL - België is naast Luxemburg het enige Europese land met een automatische indexering. Iedere dag gaat er een ploeg van 22 prijsopnemers op pad om de prijzen van meer dan vijfhonderd producten te noteren, van een bruin brood of luiers tot een zonnebanksessie of koelkast. De doorgeseinde prijzen worden verwerkt tot een maandelijks indexcijfer, waaraan de lonen zijn gekoppeld.


'Die automatische indexering is een van de redenen dat België het tijdens de financiële crisis beter heeft gedaan dan de buurlanden', zegt Luc Voets van de ABVV, de socialistische vakbond. 'Het is het instrument bij uitstek om de koopkracht te waarborgen, de sleutel van het Belgische model.'


Voor de vakbonden is de index, zoals het instrument in de volksmond wordt genoemd, bijna heilig. De algemene staking die ze voor aanstaande maandag hebben aangekondigd, is naast een algemeen protest tegen de bezuinigingen ook bedoeld als een waarschuwing aan politici die aan de index willen komen.


In tijden van besparingen en loonmatiging liggen de Belgische automatische loonsverhogingen (3,5 procent in 2011) behoorlijk onder vuur. De Frans-Duitse tandem Merkel-Sarkozy eiste vorig jaar dat België de index zou afschaffen, de Europese Commissie wil dat hij op zijn minst wordt hervormd. Sommige Belgische politici willen de loonsverhoging dit jaar een keertje overslaan.


Volgens de Europese leiders, daarin bijgevallen door Belgische economen, holt de index de concurrentiekracht van België uit. De lonen liggen in België bijna 5 procent hoger dan in Duitsland, Frankrijk en Nederland. Econoom Geert Noels noemt de automatische index dan ook 'de automatische concurrentiehandicap'.


Bovendien kan er een vicieuze cirkel ontstaan: door de prijsstijgingen verhogen de lonen, wat de producten weer duurder maakt, waardoor de lonen nog meer moeten toenemen. 'Dat is het tweede-ronde-effect', zegt de Gentse econoom Gert Peersman.'Een effect dat voelbaar is in de rest van Europa.'


Volgens Peersman, die de index uitgebreid heeft bestudeerd, zit het probleem niet zozeer in de loonsverhogingen, maar in het feit dat de werkgevers en overheid geen enkele controle hebben over het moment waarop die loonsverhogingen doorgevoerd worden.


'In Nederland, waar de automatische indexering in 1982 is afgeschaft, stijgen de lonen evenveel als in België', zegt hij. 'Maar in Nederland moet men daar eerst over onderhandelen. Zo kun je de lonen op het juiste moment aanpassen.'


'In België hebben we het niet in de hand. Bij een hoge inflatie verzwakt het Belgische concurrentievermogen, bij een lage inflatie trekt het concurrentievermogen weer aan. Maar in die eerste fase verliezen mensen hun baan, en die krijgen ze daarna niet meer terug. Sinds 1982 is het Nederlandse werkgelegenheidspeil ver boven het Belgische gestegen. Op lange termijn is de index slecht voor de werkgelegenheid, maar dat willen de vakbonden niet erkennen.'


Luc Voets van de vakbond ABVV is het inderdaad niet eens met de economen. Volgens hem zijn de hoge Belgische loonkosten te wijten aan de te snelle stijging van de energieprijzen, die ook meetellen in de berekening van het indexcijfer. 'De overheid moet die prijsstijgingen onderzoeken.'


Hoewel bijna alle economen het eens zijn over de schadelijke effecten van de index, ziet het er dus niet naar uit dat deze Belgische bijzonderheid snel zal verdwijnen. Zoals de hypotheekrenteaftrek in Nederland het H-woord is, is de index in België het I-woord. De regeringspartijen hebben afgesproken dat ze de index deze regeringsperiode ongemoeid zullen laten, al slaan liberale politici af en toe barstjes in die afspraak.


'Achter de schermen geven sommige vakbondsmensen en linkse politici toe dat er iets moet gebeuren', zegt Peersman. 'Maar ze zullen dat nooit openlijk toegeven. Het afschaffen van de index is in België echt een taboe.'


België staakt

De algemene staking in België vandaag verdeelt het land. Terwijl de stakers onvermurwbaar zijn, laten tegenstanders steeds meer van zich horen. Zij vrezen dat de staking grote schade zal berokkenen aan de economie en het imago van België, zeker aangezien de Europese staatshoofden net vandaag in Brussel bijeenkomen.

Achter de schermen twijfelen zelfs enkele vakbonden. Binnen de grootste vakbond ACV gaven enkele regionale secretarissen het advies niet te staken. Toch gaat België vandaag ongetwijfeld plat. De stakende minderheid blokkeert de werkwillige meerderheid met stakingsposten, wegblokkades en de afwezigheid van openbaar vervoer. De roep om het stakingsrecht in te perken, onder meer door wegblokkades te verbieden, klinkt in België steeds luider.

Geen pyjama's meer, wel pizza's

Een volk herkent men aan zijn index. Het Belgische indexcijfer is gebaseerd op de prijzen van 520 producten. Elke twee jaar worden die producten aangepast aan de laatste consumptietrends. Weinig verrassend: de gemiddelde Belg verving zijn videorecorder de afgelopen jaren door een dvd-recorder, zijn gloeilampen door spaarlampen en zijn vaste telefoon door een mobiele telefoon. Maar ook pyjama's en broodroosters zijn uit de index gegooid. De Belgen geven nu meer geld uit aan sportschoenen en diepvriesmaaltijden. Het opvallendst is de verschuiving in de uitgaven bij restaurantbezoek: biefstuk met frites is recentelijk uit de index verdwenen. Tegenwoordig geven de Belgen meer geld uit aan pizza's.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden