BESCHOUWING

Gutmensch groeit langzaam uit tot geuzennaam

Noemde hem Gutmensch en je zette je tegenstander lekker buitenspel. Maar in 2015 zijn de regels veranderd, gewoon goed is beter dan slecht.

Beeld Getty, studio V

In het nieuwste en misschien wel beste seizoen van South Park, de tekenfilmserie die al achttien jaar de groteske Amerikaanse cultuur bespot, zet P.C. Principal de school, het stadje en uiteindelijk zelfs het hele land naar zijn hand. De nieuwe rector draagt een gestroomlijnde zonnebril, een macho-sikje en is bodybuilderbreed. Op agressieve wijze neemt hij het op voor de onderdrukten van de samenleving en wijst hij beter bedeelden op hun privileges. Zijn initialen staan dan ook voor Politically Correct, een term die in de VS zo ingeburgerd is dat de afkorting volstaat. 'Are you P.C., bro?', vraagt de rector op hoge toon.

Voor de makers van South Park is P.C. Principal de karikaturale belichaming van de doorgeslagen slachtoffercultuur waarin steeds minder mag worden gezegd, iedereen constant gekwetst is en elke misstap leidt tot #ophef. P.C. Principal is, kortom, een Gutmensch, eentje van het verschrikkelijkste soort: hij wil zijn goedertierenheid tot bloedens toe aan mensen opdringen. Als Cartman het woord 'spokesman' in plaats van het genderneutrale 'spokesperson' gebruikt, slaat de rector hem in elkaar, terwijl hij schreeuwt: 'Gebruik je met opzet woorden die vrouwen uitsluiten?!'

South Park zat dit seizoen bijzonder dicht op de tijdgeest, vonden critici bijna unaniem, met de verhaallijnen over gentrificatie, polariserende onderwerpen als vluchtelingen en wapenbezit, het debat rond white privilege en het benauwende politiek-correcte klimaat over alles wat naar seksisme en racisme riekt, door ridders van het vrije woord ook wel de terreur van de Gutmensch genoemd. In South Park is het anno 2015 bijvoorbeeld uit den boze om iets onaardigs te zeggen over de beroemde transgender Caitlyn Jenner - je mag haar alleen toejuichen en beamen dat ze 'stunning and brave' is.

Hoewel de Amerikaanse hypegevoeligheid over dit soort kwesties veel verder is doorgeschoten dan in Nederland, leert een blik op het eigen land dat de corrigerende ophefcultuur ook hier bestaat. Kijk maar eens op Twitter waar bedrijven en mensen dagelijks de maat worden genomen. Heb je de personeelsfoto van Radio 2 gezien? Alleen maar kale witte mannen op leeftijd! Zag je die cartoon van de Startersdag van de Kamer van Koophandel? Geen enkele vrouw of gekleurd persoon! De foto van Frits Wester verkleed als Zwarte Piet gezien? Kan echt niet!

Gutmensch

De oorsprong van het woord Gutmensch in zijn huidige betekenis dateert van begin jaren negentig. In een essay stelde de Duitse publicist Karl Heinz Bohrer een 'woordenboek voor Gutmenschen' op. Het woord dook geregeld op in het publieke debat om politici en opiniemakers te omschrijven die politiek correcte moralisten zouden zijn. In Genealogie van de moraal uit 1887 schrijft filosoof Friedrich Nietzsche denigrerend over 'guten Menschen', die door het moralisme verpest zijn.

Of je dit nou vooruitgang vindt of niet, feit is dat de Gutmensch mondiger en invloedrijker is dan ooit. Dit jaar leek elke actuele kwestie - vluchtelingen, terrorisme, Zwarte Piet, et cetera - van je te vragen: aan welke kant sta je eigenlijk? Hoor je bij de wegkijkers, de softies, de policor, de apologeten, de linksmensen, de weldenkenden en het zelfvoldane leger van vrijwilligers en goededoelensteuners? Of ben je een van de dappere verkondigers van de harde waarheid, de realisten, de schoppers die aan gekwetsten geen boodschap hebben, oftewel: de strijdkrachten van de vrijheid van meningsuiting?

Ofschoon deze tweedeling verleidelijk (want overzichtelijk) is, slaat hij zo langzamerhand nergens meer op. De zogenaamd wegkijkende Gutmenschen doen welbeschouwd de godganse tijd niets anders dan problemen benoemen - al gaat het dan vooral om discriminatie. Bovendien zijn de enige mensen die nog altijd zeggen dat de recente aanslagen in Parijs 'niets met de islam' te maken hebben op één hand te tellen: het zijn diegenen die het debat van de afgelopen vijftien jaar niet hebben gevolgd. Waar het in elitaire kringen wellicht ooit taboe was om te zeggen dat terrorisme iets met islam te maken heeft, is nu het omgekeerde het geval. Het enige gevaar dat nog wordt genuanceerd is de kans om door een aanslag te sterven: die is gelukkig nog steeds vrijwel te verwaarlozen.

Toch twitterde Jan Roos, GeenStijl-tv-verslaggever, de zondag na 'Parijs': 'Goedemorgen policor Nederland, al beseft wat jullie ons land hebben aangedaan? O, nog niet? Dan vraag ik het bij de volgende aanslag weer.' Zijn GeenStijl-kompaan Pritt postte een plaatje van de route die de IS-aanslagplegers als vluchtelingen zouden hebben afgelegd naar Parijs en schreef daarbij dat 'Sargentini, Lucassen, Eikelboom, Jolo, Ceelen et al' 'allemaal kniediep in het bloed' stonden. Door het gevaar te ontkennen worden goedmensen dus hoogstpersoonlijk verantwoordelijk gehouden voor het terrorisme. Met andere woorden: de Gutmensch kreeg het dit jaar net zo hard te verduren als dat hij zich liet gelden - het zal ongetwijfeld met elkaar te maken hebben.

Jan RoosBeeld anp

'Gutmensch' niet positief bedoeld

Het moge duidelijk zijn: de benaming Gutmensch is niet positief bedoeld. Het is een scheldwoord voor moralisten en wereldverbeteraars die hun eigen normen en waarden anderen proberen op te leggen. Het komt uit het Duits én het is ironisch, beiden zeer geschikt voor een plaagstoot. Gutmensch ligt lekker in de mond, klinkt goed ingevoerd en werd dit jaar volgens archievensite LexisNexis bijna twee keer zo veel in kranten gebruikt als vorig jaar: 35 om 64 (de 20 keer uit dit stuk niet meegerekend, wees gerust). Op Twitter wordt het woord tientallen keren per dag gebezigd.

Gutmenschen zijn de BN'ers die goede sier maken in talkshows door te zeggen een vluchteling in huis te gaan nemen. Het is de conservator van Het Rijksmuseum die - geschiedvervalsing! - besluit om kwetsende woorden als 'neger' en 'hottentot' te verwijderen uit de omschrijvingen van de collectie. Het zijn de mensen die PVV-stemmers fascisten noemen en die van Hans Janmaat in de jaren tachtig een paria maakten. Het is Mark Zuckerberg met zijn narcistisch-filantropische Facebook-miljarden, of De Correspondent met het voornemen om meer diversiteit op de redactie aan te brengen. De witte Nederlanders die vinden dat Zwarte Piet kwetsend is. De naïevelingen die niet toegeven dat veel moslims antisemitisch zijn. De mensen die volgens Geert Wilders hun kop in het zand steken (voor aanvang van het VVD-congres twitterde hij een foto van mensen die letterlijk hun kop in het zand steken, met het bijschrift: 'VVD-congres groot succes!).

De term Gutmensch is, kortom, een retorische truc om je tegenstander buitenspel te zetten: goede bedoelingen zijn tot daaraantoe, maar niemand wil een Gutmensch zijn. Onlangs gebruikte Teun van de Keuken zijn column in de Volkskrant om duidelijk te maken dat hij niet politiek correct is. Zijn cameraploeg was in Amsterdam-Oost overvallen, waarna hij een signalement op Twitter zette: drie jongens op een rode scooter met een professionele camera inclusief een groot statief. Woedende twitteraars verweten hem niet de etniciteit of huidskleur van de dieven te hebben benoemd. Was hij soms te correct om te zeggen dat de daders een Noord-Afrikaans uiterlijk hadden? Dat liet Van de Keuken, die zijn hele leven had gepleit 'voor spreken zonder meel in de mond', zich niet aannaaien.

Sint en Piet.Beeld anp

Verwijten

Nee, een Gutmensch wil je niet zijn. Maar wat is er eigenlijk mis met naastenliefde en goede bedoelingen? Waarom is de fractievoorzitter van de PVV in Gelderland blij dat een kookavond voor vluchtelingen is afgelast vanwege bedreigingen en beledigingen online? Waarom gniffelen criticasters als op de voorpagina van de Volkskrant het goede nieuws 'Voor iedere asielzoeker een vrijwilliger paraat' wordt gemeld?

Het verwijt is natuurlijk dat het makkelijk is een Gutmensch te zijn en trots te wezen op je morele kompas, als je geen last hebt van de problemen die 'de gewone man' ondervindt: een asielzoekerscentrum - pardon: broeinest voor extremisme - om de hoek, verdringing op de arbeids- en huizenmarkt en het oprukken van moskeeën en andere zaken die onze Nederlandse cultuur beetje bij beetje vernietigen. De onderbuik ziet lijdzaam toe hoe de bovenbuik hoog en droog zit. Zit je lekker daar in je pandje op de gracht? Goed hoor, dat je zo veel hebt overgemaakt naar het Rode Kruis deze maand! Je deugdiploma van het fatsoenscollege is binnen: gefeliciteerd.

Het vocabulaire en de verwijten waarmee de Gutmensch wordt weggezet - kijk hem huilie huilie doen! - zijn inmiddels zo sleets en voorspelbaar dat er een kentering van het begrip lijkt plaats te vinden. 'Ich bin ein Gutmensch', biechten Robert van de Griend en Sander Donkers begin oktober op in de Vrij Nederland-rubriek De Week Waarin. Hoewel ze goedmens een irritante term vonden, kwamen ze toch maar 'uit de kast', want: 'Of je nu linksom of rechtsom lult, goed is gewoon beter dan slecht, en wie het daar niet mee eens is, kan hier ter redactie gratis een stomp voor zijn harses komen halen.'

Ja, wat niet weggaat kun je maar beter - al dan niet ironisch - omarmen, en zo groeit Gutmensch langzamerhand uit tot een geuzennaam. Om de onvermijdelijke kritiek voor te zijn en dus onschadelijk te maken kun je er als weldenkende nuance-liefhebber maar beter voor uitkomen: #jesuisgutmensch.

Heerlijk verontwaardigd

Je kunt als Gutmensch-vers-uit-de-kast ook heerlijk verontwaardigd doen elke keer dat je ziet dat een panel van deskundigen, de genomineerden van een prijs of de gasten van een talkshow potdomme allemaal wéér witte mannen van middelbare leeftijd zijn. Hoewel dat je een tamelijk vervelende betweter maakt, staat het iedereen natuurlijk vrij - we mogen immers allemaal gebruik maken van onze vrijheid van meningsuiting, iets wat gek genoeg vaak over het hoofd wordt gezien door zelfverklaarde Theo van Gogh-adepten die vinden dat al die Gutmenschen hun bek moeten houden.

Toch zou het voor 2016 geen slecht idee zijn om dat hele seizoen negentien van South Park eens goed te bekijken. De les: we moeten de taal niet willen schoonspoelen totdat er alleen maar ongevaarlijke woorden overblijven. Voortschrijdend inzicht is goed, maar een gezond publiek debat is onmogelijk zonder dat mensen worden gekwetst. Zo politiek correct als Amerika moet Nederland niet worden. P.C. Principal is een uitvergroting en een karikatuur - het gaat hier immers om satire, nog zoiets dat niet zonder kwetsen kan - maar stiekem is de agressieve Gutmensch-rector van South Park niet eens zo ver verwijderd van de gevleugelde uitspraak uit het 'Black Twitter'-stuk van NRC Handelsblad dat begin november zo veel los maakte: 'Witte mannen, je moet ze bréken.' Wat hier (hopelijk) figuurlijk wordt bedoeld, neemt P.C. Principal letterlijk. Dat kan met satire - al zal niet iedereen dat leuk vinden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden