Güstrow

Toeristisch Duitsland staat dit jaar in het teken van 'de charmante, romantische stadjes met veel cultuurschatten en vaak een prachtige omgeving'....

In 1936 en 1937 wierpen ze de ruiten van zijn atelier in, stuurden ze hem dreig- en scheldbrieven en slopen ze 's nachts door zijn tuin. In deze 21ste eeuw beijveren ze zich om hem op een troon te zetten, een nog hogere troon, de hoogste troon.

In 1937 brachten ze hem bijna tot zelfmoord. 'Tot sein ist recht gut', meende hij in wat hij das schlimme Jahr noemde, zeg maar: dat verschrikkelijke jaar. Nu is één museum niet genoeg. Nee, twee moeten er zijn. Of eigenlijk zijn er drie want naast het atelier is in 1998 een permanente expositieruimte gebouwd. En als je de Zwevende Engel in de Dom ook nog meetelt, zijn het er zelfs vier.

In de jaren dertig van de vorige eeuw kotsten de inwoners van Güstrow, zich klakkeloos spiegelend aan het verderfelijke voorbeeld van de nazi-leiders, Ernst Barlach uit. De bedreigingen waren soms zo ernstig dat de kunstenaar zijn atelier tegen vrienden aanduidde met 'mijn concentratiekamp'. Heden ten dage is Barlach, althans zijn werk, de grootste bezienswaardigheid van Güstrow. In zijn eentje houdt hij het stadje op de wereldkaart.

Goed, er staat ook een imposant en massief kasteel, waarin bouwstijlen uit zuidelijker Europa samensmelten en waaraan ook nog een Nederlander, architect en beeldhouwer Philipp Brandin, rond 1590 het zijne bijdroeg.

De deelstaat Mecklenburg-Vorpommern kent echter vele kastelen en maar één Ernst Barlach.

In Güstrow word je een beetje in de tijd teruggezet. Naar de tijd van de DDR, naar winkeletalages die nauwelijks lokken ondanks de inhoud, naar een warenhuis waarin nog de muffe geur van de jaren vijftig hangt, naar gaten in de kasseienwegen, naar sjofele mannen die doelloos ronddwalen met een fles bier aan de mond. Zwervers? Werklozen?

Werklozen, weet de hoteleigenares te vertellen. Sinds de Muur werd geslecht, is vrijwel alle industrie uit Güstrow verdwenen. Afgereisd naar het rijke westen van het land waar ze per slot ook Duits spreken. En Güstrow werd weer teruggeworpen op dat waarmee het zich in vroegere tijden ook moest behelpen: de landbouw, of wat veeteelt.

Het verklaart waarom de beeldhouwer, schrijver en graficus Ernst Barlach (1870-1938) zo'n prominente plaats inneemt. Hij woonde en werkte bijna dertig jaar in Güstrow, wordt als een van Duitslands belangrijkste kunstenaars uit de 20ste eeuw beschouwd, is dús een publiekstrekker en dús onmisbaar voor de wankele toeristenindustrie. Toeristen komen niet af op afgebladderde herenhuizen, hoe fraai ook van renaissancebouw, of op straten die een vroegere grootsheid verraden, maar nu wegkwijnen omdat er geen geld is.

Voor wie wil en kan restaureren, valt er veel eer te behalen aan Güstrow. Langs het riviertje Nebel, waar tal van roekenkolonies met veel burengerucht zijn neergestreken, liggen ritsen monumentale gebouwen. Allure heeft het Domplein met zijn knotwilgen en huizen-op-stand. De ruimte is te vinden op het Franz-Parr-plein bij het slot, waar alleen een groen uitgeslagen oorlogsmonument in de weg loopt.

Maar wie zal het stof uit het verleden wegblazen, stof dat berusting verraadt, geldgebrek, of misschien ook onverschilligheid?

Van lijdzaamheid of desinteresse is geen sprake waar het om Barlach gaat. Wie hem wil leren kennen, richt zijn schreden allereerst naar de Dom waar in een zijbeuk aan een ketting de engel zweeft die van Barlach in 1927 de trekken kreeg van kunstenares Käthe Kollwitz. 'Maar niet bewust. Zonder dat ik er opuit was, kwam haar gezicht tevoorschijn.'

De engel moest de kerkbezoekers herinneren aan de oorlogsslachtoffers van '14-'18, maar een paar jaar later zagen de nazi's er entartete kunst in. Ze smolten het beeld om, vermoedelijk tot granaathulzen. Er bestond echter nog een gipsmodel waarvan huisvriend Bernhard Böhmer met vooruitziende blik een tweede beeld liet gieten dat hij samen met de mal tot 1945 op de Lüneburgerheide verstopte. Het tweede beeld werd aangekocht door de Keulse Antoniterkerk; in Güstrow hangt een derde afgietsel.

De middeleeuwse Gertrudekapel is sinds 1957 toegewijd aan Barlach. Oude, half verzonken grafstenen en massieve beelden van collega-kunstenaars omzomen het pelgrimskerkje waarin rond de 25 beelden en beeldjes, groepen en grafmonumentjes staan tentoongesteld. Het atelier in de bossen van Heidberg is sinds 1978 toegankelijk, geeft ook inzicht in de (toneel)schrijver en graficus Barlach, en 'exposeert' zijn levensloop.

In de jaren dertig boden de nazi's de kunstenaar de kans te emigreren. Hij weigerde en bleef ondanks alles Güstrow trouw. Achteraf beschouwd zijn drie musea dan niet overdreven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden